Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyevin Amerika Birləşmiş Ştatlarının Vitse-prezidenti Cey Di Vensin Azərbaycana rəsmi səfəri zamanı mətbuata verdiyi bəyanat iki ölkə arasında münasibətlərin keyfiyyətcə yeni mərhələyə qədəm qoyduğunu nümayiş etdirdi. Bu bəyanat təkcə diplomatik nəzakət çərçivəsində səsləndirilmiş fikirlər toplusu deyil, həm də strateji baxışın, uzunmüddətli tərəfdaşlıq modelinin və regional geosiyasi transformasiyanın siyasi manifesti kimi qiymətləndirilməlidir. Prezident İlham Əliyev çıxışında Tramp–Vens administrasiyasına Azərbaycana göstərilən müsbət münasibətə görə minnətdarlığını ifadə edərək bildirdi ki, dünyanın ən qüdrətli dövləti olan ABŞ ilə strateji tərəfdaş olmaq Azərbaycan üçün böyük şərəfdir. Bu vurğunun arxasında təkcə siyasi diplomatiya deyil, həm də dəyişən qlobal güc balansında Azərbaycanın öz yerini daha da möhkəmləndirmək niyyəti dayanır. Altı ay əvvəl Vaşinqtonda Prezident İlham Əliyevlə ABŞ Prezidenti Donald Trump arasında keçirilmiş görüş münasibətlərin yeni mərhələsinin başlanğıcı olmuşdur. Həmin görüş zamanı Strateji Tərəfdaşlıq haqqında Xartiyanın hazırlanması üçün işçi qrupunun yaradılmasına dair sənəd imzalanmışdı. Bu fakt göstərir ki, bugünkü Xartiya spontan siyasi qərarın nəticəsi deyil, sistemli və planlı diplomatik fəaliyyətin məntiqi yekunudur. Altı ay ərzində hər iki ölkənin heyətləri intensiv danışıqlar aparmış, prioritet istiqamətləri müəyyənləşdirmiş və konkret mexanizmlər üzərində razılığa gəlmişlər. Nəticədə “Azərbaycan Respublikası Hökuməti ilə Amerika Birləşmiş Ştatları Hökuməti arasında Strateji Tərəfdaşlıq haqqında Xartiya” imzalanmışdır. Bu sənəd münasibətlərin hüquqi-siyasi çərçivəsini müəyyən etməklə yanaşı, konkret fəaliyyət istiqamətlərini də ehtiva edir. Xartiyanın əsasını qarşılıqlı suverenliyin, ərazi bütövlüyünün və sərhədlərin toxunulmazlığının dəstəklənməsi prinsipi təşkil edir. Bu müddəa xüsusilə Cənubi Qafqaz regionunda baş vermiş mürəkkəb geosiyasi proseslər fonunda mühüm əhəmiyyət kəsb edir. Prezident İlham Əliyev bəyanatında ABŞ rəhbərliyinə Qafqazda sülh prosesinə verdiyi töhfəyə görə təşəkkürünü bildirdi. Ötən ilin avqustunda Ağ Evdə Ermənistan və Azərbaycan arasında sülh sazişinin paraflanması və Sülh haqqında Birgə Bəyannamənin imzalanması regionda yeni siyasi reallıq yaratmışdır. Artıq altı aydır ki, tərəflər sülh şəraitində yaşayır və bu, region üçün strateji sabitlik mühitinin formalaşmasına xidmət edir. Bu proses ABŞ-ın diplomatik təşəbbüsü və siyasi dəstəyi ilə mümkün olmuşdur. Rəsmi Bakı bu faktı yüksək qiymətləndirərək Vaşinqtonu Cənubi Qafqazda uzunmüddətli sabitliyin qurulmasında mühüm tərəfdaş kimi görür. Sülh sazişi təkcə hərbi qarşıdurmanın başa çatması deyil, həm də iqtisadi və nəqliyyat əlaqələrinin bərpası üçün yeni imkanların açılması deməkdir. Tramp–Vens administrasiyasının regiondakı səylərinin mühüm nəticələrindən biri Beynəlxalq Sülh və Rifah naminə Tramp Marşrutu – TRIPP layihəsidir. Bu layihə Azərbaycan ərazisindən keçməklə ölkənin əsas hissəsini Naxçıvan Muxtar Respublikası ilə birləşdirməyi, eyni zamanda Ermənistan və digər qonşu ölkələr vasitəsilə Asiya ilə Avropa arasında etibarlı və təhlükəsiz daşımalar dəhlizi yaratmağı nəzərdə tutur. TRIPP layihəsi faktiki olaraq regionun nəqliyyat və logistika arxitekturasını yenidən formalaşdırır. Bu marşrut Trans-Xəzər Orta Dəhlizinin imkanlarını genişləndirərək multimodal bağlantını təmin edəcək, beynəlxalq ticarət və tranzit potensialını maksimum dərəcədə reallaşdıracaqdır. Azərbaycanın artıq Ermənistan istiqamətində tranzit məhdudiyyətlərini aradan qaldırması və neft məhsullarının təchizatına başlaması sülhün praktik nəticələrini nümayiş etdirir. Prezident İlham Əliyev vurğuladı ki, Azərbaycan hazırda öz təbii qazı ilə 16 ölkənin enerji təhlükəsizliyini təmin edir və onların 11-i NATO üzvü, ABŞ-ın müttəfiqidir. Bu fakt Azərbaycanın qlobal enerji xəritəsindəki rolunu açıq şəkildə göstərir. Keçmişdə imzalanmış Əsrin müqaviləsi və həyata keçirilmiş Cənub Qaz Dəhlizi kimi layihələr Azərbaycan–ABŞ əməkdaşlığının məhsuldar tarixini formalaşdırmışdır. Yeni Xartiya isə bu əməkdaşlığı daha da dərinləşdirərək interkonnektor layihələri, enerji marşrutlarının şaxələndirilməsi və elektrik enerjisi sektorunda birgə təşəbbüsləri nəzərdə tutur. Enerji əməkdaşlığının genişləndirilməsi həm Avropanın enerji təhlükəsizliyinə, həm də regionda iqtisadi sabitliyə xidmət edir. ABŞ-ın bu prosesdə siyasi və texnoloji dəstəyi Azərbaycanın enerji strategiyasını daha da gücləndirir. Strateji Xartiyanın ən innovativ istiqamətlərindən biri süni intellekt və rəqəmsal infrastruktur sahəsində əməkdaşlıqdır. Azərbaycan və ABŞ AI tərəfdaşlıqlarının inkişaf etdirilməsi, data mərkəzlərinin yaradılması, kibertəhlükəsizlik təşəbbüsləri və Tədqiqat və İnkişaf mexanizmlərinin qurulması barədə razılığa gəlmişlər. Bu istiqamət Azərbaycanın iqtisadi modelində yeni mərhələnin – rəqəmsal iqtisadiyyatın formalaşmasının göstəricisidir. ABŞ-ın aparıcı texnologiya şirkətləri ilə əməkdaşlıq, innovasiya körpülərinin yaradılması və istedadların inkişafı ölkənin texnoloji suverenliyini möhkəmləndirəcəkdir. Süni intellekt mərkəzlərinin yaradılması təkcə texniki layihə deyil, həm də milli təhlükəsizlik, iqtisadi rəqabət qabiliyyəti və idarəetmə effektivliyi baxımından strateji əhəmiyyət daşıyır. Xartiyanın III bölməsi təhlükəsizlik əməkdaşlığına həsr olunmuşdur. Müdafiə sənayesi məhsullarının satışı, antiterror əməkdaşlığının genişləndirilməsi, kibertəhlükəsizlik və humanitar minatəmizləmə sahəsində birgə fəaliyyət planları bu istiqamətin əsasını təşkil edir. Azərbaycan Silahlı Qüvvələrinin beynəlxalq sülhməramlı missiyalarda iştirakı ABŞ tərəfindən yüksək qiymətləndirilir. Bu əməkdaşlıq iki ölkə arasında etimad mühitini daha da möhkəmləndirir və regional təhlükəsizlik arxitekturasının güclənməsinə xidmət edir. Xartiyada nəzərdə tutulmuş işçi qruplarının yaradılması, üç ay ərzində yol xəritələrinin hazırlanması və illik müntəzəm görüşlərin keçirilməsi sənədin formal bəyanat deyil, konkret icra mexanizminə malik olduğunu göstərir. Bu, tərəfdaşlığın davamlı və sistemli şəkildə inkişaf etdiriləcəyinə zəmanət verir. Vitse-prezident Cey Di Vensin səfəri, imzalanmış Strateji Xartiya və aparılan danışıqların mahiyyəti baxımından tarixi hadisə kimi qiymətləndirilir. Bu səfər Azərbaycan–ABŞ münasibətlərində keyfiyyət dəyişikliyinin rəmzinə çevrilmişdir. Bu gün münasibətlər təkcə enerji əməkdaşlığı ilə məhdudlaşmır. Regional bağlantılar, süni intellekt, rəqəmsal transformasiya, müdafiə sənayesi, kibertəhlükəsizlik və humanitar təşəbbüslər strateji gündəliyin əsas sütunlarını təşkil edir. Nəticə etibarilə, Prezident İlham Əliyevin mətbuata verdiyi bəyanat Azərbaycanın qlobal siyasi sistemdə artan rolunun, ABŞ ilə tərəfdaşlığın yeni mərhələsinin və Cənubi Qafqazda formalaşan sülh arxitekturasının siyasi konturlarını aydın şəkildə ortaya qoyur. İmzalanmış Strateji Tərəfdaşlıq Xartiyası isə bu baxışın hüquqi və institusional təminatıdır. Azərbaycan və ABŞ arasında münasibətlər artıq təkcə tərəfdaşlıq deyil, qarşılıqlı strateji məsuliyyət və ortaq gələcək vizyonu üzərində qurulmuş müttəfiqlik modelinə doğru irəliləyir. Bu isə həm region, həm də daha geniş beynəlxalq sistem üçün mühüm geosiyasi hadisədir.
Milli Məclisin deputatı
Şahin Seyidzadə