Sosial mediaya baxaraq İran cəmiyyətini anlamağa çalışıram. Açığı, əgər mən Sovet İttifaqında doğulub böyüməsəydim, bugünkü iranlıların niyə bu qədər “xoşbəxt” göründüyünü anlamaq mənim üçün çətin olardı. İnsanlar ABŞ və İsraili məğlub etdiklərini bəyan edir, bunu qeyd edir və hətta yaxın gələcəkdə ABŞ-ın zəifləyəcəyini, İsrailin isə sıradan çıxacağını iddia edirlər.
Bəli, ABŞ, xüsusən də Donald Tramp, İranı düzgün qiymətləndirməyib və hələ də qiymətləndirmir. Burada əsas məqam sadədir: əsrlərlə formalaşmış dövlət ənənəsinə malik, eyni zamanda məhdud azadlıqlar şəraitində yaşayan cəmiyyətlər fərqli psixologiyaya sahib olur. Bir vaxtlar Osmanlı imperiyasının tərkibində olmuş bəzi Yaxın Şərq ölkələrində siyasi dəyişikliklər daha sürətli və kəskin baş versə də, İran kimi ölkələrdə daxili ziddiyyətlər çox vaxt xarici təhdid fonunda arxa plana keçir. Belə hallarda cəmiyyət ortaq düşmənə qarşı daha asan səfərbər olur.
Digər mühüm amil isə qorxu faktorudur. Rejimin “xain” hesab etdiyi şəxslərə qarşı sərt münasibəti cəmiyyətin yaddaşında dərin iz buraxıb. Bu səbəbdən, hətta son illərdə sosial problemlər fonunda etirazlarda həyatını itirənlərin ailələri belə, xarici təzyiq qarşısında dövlət mövqeyinə yaxınlaşa bilir.
Eyni zamanda, cəmiyyətin ideoloji təsir altında qalması da danılmazdır. Bəzi insanlar ABŞ-ın İrana qarşı taktiki nüvə silahından istifadə ehtimalını belə müzakirə edir və bunu yalnız faciə kimi deyil, dini inanc prizmasından qiymətləndirirlər. Bu isə göstərir ki, dini və ideoloji təsir hələ də geniş kütlələrin düşüncəsində mühüm rol oynayır.
Qərb mediası tez-tez İran kürdlərindən bəhs etsə də, ölkənin ikinci ən böyük etnik qrupu olan azərbaycanlılara kifayət qədər diqqət ayırmır. Halbuki, İranın ali dini lideri Əli Xamenei, onun mümkün varisi sayılan oğlu, bir sıra yüksək rütbəli hərbçilər və hazırkı prezident Məsud Pezeşkiyan Azərbaycan əsillidir. Buna baxmayaraq, ölkə daxilində etnik qruplar arasında genişmiqyaslı separatçı meyllər müşahidə olunmur.
Əlbəttə, emosional fon üzərində irəli sürülən “sülh şərtləri” real siyasi müstəvidə qəbul edilə bilməz. Bununla belə, qarşıdakı dövr ABŞ üçün kritik əhəmiyyət daşıyır, çünki İran cəmiyyətinin psixologiyası tam düzgün qiymətləndirilməyib.
Digər tərəfdən, İranın tam təcrid olunduğu fikri də reallığı əks etdirmir. Ölkə Çin, Rusiya və digər tərəfdaşlarla iqtisadi və texnoloji əməkdaşlıq aparır. Məsələn, Rusiyanın Ukraynaya qarşı müharibəsində İran istehsalı dronlardan istifadə edilməsi bunu açıq şəkildə göstərdi.
Görünür, ABŞ daxilində İranın real hərbi və sosial potensialını anlayanlar var, lakin bu yanaşmanın siyasi qərarlara nə dərəcədə təsir etdiyi mübahisəlidir. Nəticədə, ilkin mərhələdə daha məhdudmiqyaslı əməliyyatlara üstünlük verildi və bölgəyə hərbi aktivlər cəlb olundu. Hazırda isə daha genişmiqyaslı ssenarilər üçün hazırlıq ehtimalı artır. Paralel olaraq, İsrail də İranın regiondakı təsir dairəsinə təzyiqləri davam etdirir.
Qısası, proseslərin gedişi göstərir ki, münaqişənin daha gərgin mərhələyə keçməsi ehtimalı kifayət qədər yüksəkdir.

İdrak Abbasov