Müasir beynəlxalq münasibətlər sistemində təhlükəsizlik anlayışı əvvəlki dövrlərlə müqayisədə daha geniş məzmun kəsb edir. Ənənəvi hərbi təhdidlərlə yanaşı, terrorizm, transmilli cinayətkarlıq, kiberməkanda risklər, informasiya mühiti, enerji və nəqliyyat infrastrukturlarının təhlükəsizliyi, sosial sabitlik və müxtəlif xarici təsir mexanizmləri dövlətlərin təhlükəsizlik gündəliyinin tərkib hissəsinə çevrilib. Bu reallıq Türk Dövlətləri Təşkilatının da təhlükəsizlik sahəsində əməkdaşlıq mexanizmlərinin inkişaf etdirilməsini aktuallaşdırır. Sentyabrın 16–18-də Bakıda TDT təhlükəsizlik şuraları katiblərinin 5-ci iclasının keçirilməsi təşkilat daxilində bu istiqamətdə institusional dialoqun davam etdiyini göstərir. Sentyabrın 17-də Prezident İlham Əliyevin iştirakçıları qəbul etməsi və çıxış etməsi görüşün siyasi gündəliyinə əlavə məzmun verib. Prezident İlham Əliyevin çıxışında təhlükəsizlik yalnız dövlət qurumlarının fəaliyyəti ilə məhdudlaşdırılmayıb. Enerji təhlükəsizliyi, nəqliyyat bağlantıları, iqtisadi sabitlik, informasiya mühiti, gənclər siyasəti və beynəlxalq hüquq da təhlükəsizlik anlayışının geniş çərçivəsində təqdim olunub.
Ənənəvi təhlükəsizlik modeli əsasən hərbi risklər və dövlət sərhədlərinin qorunması üzərində qurulurdu. Müasir dövrdə isə təhlükəsizliyin komponentləri çoxalıb. Bir ölkədə enerji təchizatının pozulması iqtisadiyyata təsir edə bilər. Nəqliyyat dəhlizlərində yaranan problem ticarət zəncirlərinə təsir göstərir. Kiberməkanda hücumlar dövlət və özəl infrastrukturu risk altında qoya bilər. Dezinformasiya və manipulyativ informasiya kampaniyaları isə ictimai etimad məsələsinə çevrilə bilər. Prezident İlham Əliyevin çıxışında enerji və nəqliyyat bağlantılarının təhlükəsizliklə birbaşa əlaqələndirilməsi də bu geniş yanaşmanı əks etdirir. Azərbaycanın enerji ixracatçısı və Mərkəzi Asiya resurslarının Xəzər üzərindən daşınmasında iştirak edən ölkə kimi rolu bu baxımdan ayrıca qeyd olunub.
TDT ölkələrinin yerləşdiyi coğrafiya təhlükəsizlik məsələlərinə xüsusi yanaşma tələb edir. Təşkilatın üzvləri Avrasiya məkanının müxtəlif hissələrində yerləşir və bir sıra mühüm nəqliyyat və enerji marşrutları onların ərazisindən keçir. Bu coğrafi amil bir tərəfdən böyük iqtisadi imkanlar yaradır, digər tərəfdən isə infrastrukturun təhlükəsizliyini daha əhəmiyyətli edir.
Nəqliyyat dəhlizlərinin fasiləsiz fəaliyyəti yalnız iqtisadi məsələ deyil. Onların işləməsi dövlətlər arasında əlaqələrin davamlılığına, təchizat zəncirlərinin sabitliyinə və regional iqtisadi münasibətlərə təsir edir. Eyni yanaşma enerji infrastrukturuna da aiddir. Enerji istehsalçıları, tranzit ölkələri və istehlak bazarları arasında əlaqələrin təhlükəsizliyi geniş regional əməkdaşlıq tələb edir.
Prezident İlham Əliyevin çıxışında TDT ölkələrinin ərazilərində sabitlik və təhlükəsizliyin təşkilatın inkişafına təsir edən amil olduğu vurğulanıb. Burada əsas fikir ondan ibarətdir ki, iqtisadi artım, investisiya və texnologiya axını üçün təhlükəsiz və proqnozlaşdırıla bilən mühit mühüm əhəmiyyət daşıyır. Bu məsələ xüsusilə regional iqtisadi inteqrasiya baxımından əhəmiyyətlidir. İnvestor üçün yalnız bazarın ölçüsü deyil, həmin bazara çıxışın təhlükəsizliyi, logistikanın sabitliyi və siyasi mühit də əhəmiyyətlidir. TDT ölkələrinin iqtisadi potensialının artırılması ilə təhlükəsizlik arasında belə qarşılıqlı əlaqə təşkilatın gündəliyində təhlükəsizlik məsələlərinin daha geniş kontekstdə nəzərdən keçirilməsinə səbəb olur.
Prezident İlham Əliyevin çıxışında TDT ölkələrinin geniş coğrafiyada ictimai asayiş və müxtəlif terror təhdidləri baxımından vəziyyəti nəzarətdə saxlamasının əhəmiyyəti qeyd olunub. Bununla yanaşı, ətraf regionlarda davam edən münaqişələrin təhlükəsizlik mühitinə təsir göstərə biləcəyi vurğulanıb. Bu kontekstdə təhlükəsizlik qurumları arasında koordinasiya xüsusi əhəmiyyət kəsb edir. Terrorizm və mütəşəkkil cinayətkarlıq kimi təhdidlər bir dövlətin sərhədləri ilə məhdudlaşmaya bilər. Buna görə də məlumat mübadiləsi, operativ əlaqələr və birgə fəaliyyət mexanizmləri təhlükəsizlik siyasətinin mühüm komponentlərindən birinə çevrilir. Qazaxıstan nümayəndəsi Aida Balayeva da çıxışında terrorizm, ekstremizm, mütəşəkkil cinayətkarlığın yeni formaları, informasiya sahəsində və kiberməkanda təhdidlərin əlaqələndirilmiş fəaliyyət və təcrübə mübadiləsi tələb etdiyini bildirib.
Prezident İlham Əliyevin çıxışının diqqət çəkən istiqamətlərindən biri müasir təhlükəsizlik məsələlərində informasiya və ideoloji faktorun roludur. Çıxışda müxtəlif informasiya resursları vasitəsilə xaricdən təsir göstərmək cəhdləri barədə mövqe ifadə olunub. Prezident bu kimi fəaliyyətlərin dövlət institutlarına, ictimai həmrəyliyə və milli dəyərlərə təsir göstərə biləcəyini bildirib. Bu mövzu TDT üçün xüsusilə gənc nəsillə bağlı siyasətlə əlaqələndirilib. Prezident İlham Əliyev gənclər təşkilatları arasında əlaqələrin genişləndirilməsini, forum və konfransların keçirilməsini təklif edib. Burada əsas diqqət gənclərin bir-biri ilə birbaşa ünsiyyət qurmasına, ortaq mədəni və tarixi bağların daha yaxşı tanınmasına yönəlib. Bu yanaşma təhlükəsizlik anlayışının yalnız hüquq-mühafizə orqanlarının fəaliyyəti ilə məhdudlaşmadığını göstərir. Cəmiyyətlərarası əlaqələr, sosial etimad və qarşılıqlı anlaşma da uzunmüddətli sabitliyin komponentləri kimi təqdim olunur.
TDT ölkələrinin demoqrafik göstəriciləri də çıxışda ayrıca qeyd edilib. Ölkələrin əhalisinin nisbətən gənc olması gələcək iqtisadi inkişaf üçün potensial üstünlük kimi təqdim olunur. Lakin gənc əhalinin potensialının reallaşması üçün təhsil, məşğulluq, sosial infrastruktur və ictimai iştirak imkanları vacibdir. Bu səbəbdən gənclər siyasəti təhlükəsizlik siyasətinin dolayı, lakin əhəmiyyətli komponentinə çevrilə bilər. Gənclər arasında qarşılıqlı əlaqələrin inkişafı və ortaq layihələrin həyata keçirilməsi TDT daxilində sosial bağları gücləndirə bilər. Prezident İlham Əliyevin təklif etdiyi forum və konfranslar belə əməkdaşlığın mümkün alətlərindən biridir.
Bakıda keçirilən görüşün əsas praktiki istiqamətlərindən biri təhlükəsizlik qurumları arasında məlumat və təcrübə mübadiləsidir. Prezident İlham Əliyev çıxışında operativ informasiya mübadiləsi, mövcud təhdidlərə qarşı mübarizədə birgə fəaliyyət və mümkün təhdidlərin qarşısının alınması üzrə koordinasiyanın gücləndirilməsini vacib hesab etdiyini bildirib. Bu mexanizmlərin əhəmiyyəti təhlükələrin xarakterinin dəyişməsi ilə daha da artır. Əgər əvvəl təhlükəsizlik təhdidi əsasən müəyyən ərazidə baş verən hadisə kimi qiymətləndirilirdisə, hazırda informasiya və kommunikasiya texnologiyaları səbəbindən bir ölkədə başlayan proses qısa müddətdə digər ölkələrə təsir göstərə bilər. Belə şəraitdə operativ məlumat mübadiləsi və koordinasiya preventiv təhlükəsizlik siyasətinin əsas elementlərindən birinə çevrilir.
Çıxışın digər mühüm istiqaməti beynəlxalq hüququn üstünlüyü məsələsidir. Prezident İlham Əliyev beynəlxalq hüququn dövlətlərarası münasibətlərdə əsas mexanizm olaraq qalmasının vacibliyini vurğulayıb. O, Azərbaycanın keçmiş münaqişə təcrübəsinə istinad edərək beynəlxalq hüquq normalarının və beynəlxalq təşkilatların qərarlarının icrasının əhəmiyyətini önə çəkib. Bu mövzu TDT-nin beynəlxalq mövqeyinin formalaşdırılması baxımından da əhəmiyyətlidir. Təşkilat beynəlxalq məsələlərdə mövqeyini gücləndirmək istəyirsə, üzv dövlətlərin ortaq prinsiplər üzrə koordinasiyası mühüm amil ola bilər. Burada söhbət hər bir məsələyə eyni mövqedən yanaşmaqdan çox, beynəlxalq hüququn prinsiplərinin və dövlətlərin suverenliyinin qorunması kimi ümumi çərçivələrin ön plana çıxarılmasından gedir.
Çıxışda Türkiyə-Azərbaycan münasibətlərinə də xüsusi yer ayrılıb. Prezident İlham Əliyev bu əlaqələrin siyasi, iqtisadi, enerji, nəqliyyat, humanitar və təhlükəsizlik komponentlərini qeyd edib. 2021-ci ildə imzalanmış Şuşa Bəyannaməsi iki ölkə arasında müttəfiqlik münasibətlərinin hüquqi çərçivəsinin mühüm sənədlərindən biri kimi təqdim olunub. Prezident İlham Əliyev bildirib ki, sənəd münasibətlərin institusional əsaslarını daha da möhkəmləndirib. Bu münasibətlər TDT çərçivəsində də əhəmiyyət daşıyır. Çünki Türkiyə və Azərbaycan arasındakı əməkdaşlıq təşkilatın enerji, nəqliyyat və təhlükəsizlik gündəliyinin müxtəlif istiqamətləri ilə kəsişir.
Azərbaycanın Qazaxıstan, Özbəkistan və Qırğızıstanla münasibətləri də çıxışın əsas hissələrindən birini təşkil edib. Prezident İlham Əliyev bu ölkələrlə müttəfiqlik və digər yüksək səviyyəli ikitərəfli sənədlərin imzalandığını, investisiya fondlarının yaradıldığını və qarşılıqlı investisiyaların təşviq edildiyini bildirib. Belə ikitərəfli əlaqələr TDT daxilində çoxtərəfli əməkdaşlıq üçün əlavə baza yaradır. İkitərəfli münasibətlər nə qədər genişdirsə, çoxtərəfli təşkilat daxilində birgə layihələrin həyata keçirilməsi üçün bir o qədər çox praktiki imkan yaranır.
TDT-nin təhlükəsizlik gündəliyini yalnız sərt təhlükəsizlik anlayışları ilə məhdudlaşdırmaq düzgün olmazdı. Prezidentin çıxışında ortaq tarix, dil, mədəniyyət və mənəvi bağların təşkilatı möhkəmləndirən amillər olduğu vurğulanıb. Qazaxıstanla bağlı hissədə Qarabağın bərpasına göstərilən dəstək, Kurmanqazı adına İncəsənət Mərkəzi və burada təhsil alan gənc qarabağlılar nümunə kimi qeyd edilib. Bu cür layihələr dövlətlər arasında siyasi və iqtisadi əlaqələrlə yanaşı, insanlar arasında qarşılıqlı rəğbət və tanışlığın inkişafına da xidmət edə bilər.
Bakıda keçirilən təhlükəsizlik şuraları katiblərinin iclası TDT daxilində təhlükəsizlik sahəsində institusional əməkdaşlığın davam etdiyini göstərir. Təşkilatın rəsmi təqvimində bu görüşün 5-ci toplantı kimi qeyd olunması həmin formatın artıq ardıcıl xarakter aldığını göstərir. Növbəti mərhələdə təhlükəsizlik sahəsində əməkdaşlığın praktiki mexanizmlərinin genişləndirilməsi mümkün istiqamətlərdən biri ola bilər. Buraya informasiya mübadiləsi, kibertəhlükəsizlik üzrə təcrübə mübadiləsi, terrorizmin maliyyələşdirilməsinə qarşı mübarizə, transmilli cinayətkarlıqla mübarizə və böhran vəziyyətlərində əlaqələndirmə mexanizmləri daxil edilə bilər. Bütün bunların həyata keçirilməsi isə üzv dövlətlərin milli qanunvericiliyi, institusional imkanları və qarşılıqlı razılaşmaları çərçivəsində reallaşa bilər.
Prezident İlham Əliyevin çıxışında TDT məkanında təhlükəsizlik anlayışı geniş çərçivədə təqdim edilib. Burada ənənəvi təhlükəsizlik təhdidləri ilə yanaşı, enerji və nəqliyyat, informasiya mühiti, kiberməkan, gənclər siyasəti və sosial sabitlik məsələləri də nəzərdən keçirilir. Əsas mesajlardan biri təhlükəsizlik sahəsində təkcə milli səviyyədə deyil, regional və təşkilati səviyyədə də koordinasiyanın vacibliyidir. TDT ölkələrinin coğrafi yaxınlığı, ortaq tarixi və mədəni bağları, iqtisadi əlaqələri və artan nəqliyyat potensialı belə əməkdaşlıq üçün baza yaradır. Bakıda keçirilən görüşün gündəliyi göstərir ki, təşkilat üçün təhlükəsizlik məsələləri artıq ayrıca sektor kimi deyil, iqtisadi inkişaf, enerji, nəqliyyat və humanitar əlaqələrlə birlikdə nəzərdən keçirilir. Bu yanaşma TDT-nin gələcək institusional inkişafında təhlükəsizlik sahəsində əməkdaşlığın rolunun artacağına dair müzakirələr üçün əsas yaradır.
Milli Məclisin deputatı
Şahin Seyidzadə