Azərbaycanın işğaldan azad edilmiş ərazilərdə həyatın yenidən qurulması dövlətimizin qarşıda duran mühüm vəzifələrdən biridir. Bu prosesin ən mühüm ünvanlarından biri də Cəbrayıl rayonudur. Cəbrayılın timsalında biz bir tərəfdən dağıdılmış şəhər və kəndlərin yenidən qurulmasını, digər tərəfdən isə müasir şəhərsalma, iqtisadi inkişaf və Böyük Qayıdış siyasətinin praktik nəticələrini müşahidə edirik. 4 Oktyabr – Cəbrayıl Şəhəri Günü bu baxımdan yalnız tarixi hadisənin xatırlanması deyil, həm də yeni dövrün başlanğıcını simvolizə edən bir tarixdir. 2020-ci il oktyabrın 4-də Cəbrayıl şəhərinin işğaldan azad edilməsi ilə rayonun həyatında yeni mərhələnin əsası qoyuldu. Bu mərhələnin əsas məqsədi şəhəri və kəndləri bərpa etmək, iqtisadi potensialı yenidən canlandırmaq və uzun illər məcburi köçkün həyatı yaşamış insanların öz doğma yurdlarına qayıdışını təmin etməkdir.
Cəbrayılın müasir tarixini anlamaq üçün əvvəlcə işğal dövrünün nəticələrinə nəzər salmaq lazımdır. 1993-cü il avqustun 23-də Cəbrayıl rayonu erməni silahlı qüvvələri tərəfindən işğal edildi. Həmin vaxt rayon 1 şəhər, 4 qəsəbə və 92 kənddən ibarət idi. 1050 kvadratkilometr ərazini əhatə edən rayonda təxminən 52 min insan yaşayırdı. İşğaldan əvvəl Cəbrayıl sosial-iqtisadi baxımdan inkişaf etmiş rayonlardan biri idi. Rayonun iqtisadi həyatında kənd təsərrüfatı mühüm yer tuturdu. Üzümçülük, taxılçılıq, heyvandarlıq və baramaçılıq əsas məşğulluq sahələrindən idi. Eyni zamanda, ərazinin zəngin təbii ehtiyatları sənaye və tikinti sektorlarının inkişafı üçün imkanlar yaradırdı. Rayonda 8 sənaye müəssisəsi, 42 kolxoz, heyvandarlıq təsərrüfatları və quşçuluq fabriki fəaliyyət göstərirdi. Təhsil, səhiyyə və mədəniyyət sahələri də geniş şəbəkəyə malik idi. 72 məktəbdə 1660-dan çox müəllim çalışırdı. Səhiyyə sistemində 510 çarpayılıq xəstəxanalarda yüzlərlə tibb işçisi fəaliyyət göstərirdi. Cəbrayılın mədəni həyatı da zəngin idi. Üç musiqi məktəbi, 12 mədəniyyət evi, 32 klub, 78 kitabxana və digər mədəniyyət müəssisələri əhalinin mədəni tələbatının ödənilməsinə xidmət edirdi. Tarix-diyarşünaslıq muzeyində 20 mindən artıq eksponatın olması rayonun tarixi yaddaşının zənginliyini göstərirdi.
İşğal bu inkişaf sistemini dağıtdı. Rayonun yaşayış məntəqələri, məktəbləri, xəstəxanaları, mədəniyyət obyektləri və tarixi abidələri dağıntıya məruz qaldı. 132 tarixi abidənin və 150 mədəniyyət ocağının zərər görməsi Cəbrayılın maddi-mədəni irsinə vurulan zərərin miqyasını göstərir. Ən böyük faciə isə insanların doğma torpaqlarından məcburi köçkün düşməsi idi. Cəbrayıllılar Azərbaycanın müxtəlif bölgələrində məskunlaşaraq uzun illər doğma yurdlarına qayıdış günü gözlədilər. Bu gözlənti zamanla konkret dövlət siyasətinə çevrildi. Cocuq Mərcanlı və Lələtəpə hadisələri bu baxımdan xüsusi əhəmiyyət daşıdı. 1994-cü ildə Cocuq Mərcanlı kəndinin azad edilməsi, 2016-cı ildə isə Lələtəpə yüksəkliyinin nəzarətə götürülməsi Cəbrayıl istiqamətində gələcək qayıdış üçün mühüm mərhələlər idi.
2020-ci ilin sentyabrında başlayan Vətən Müharibəsi isə Cəbrayılın tarixində həlledici dönüş yaratdı. Azərbaycan Ordusunun uğurlu əməliyyatları nəticəsində sentyabrın 27-də Böyük Mərcanlı və Nüzgar kəndləri azad edildi. Oktyabrın 3-də daha bir neçə yaşayış məntəqəsi, oktyabrın 4-də isə Cəbrayıl şəhəri və rayonun digər kəndləri azad olundu. Cəbrayıl şəhərinin azad edilməsi hərbi baxımdan olduğu qədər mənəvi baxımdan da mühüm hadisə idi. Uzun illər işğal altında qalan şəhərdə Azərbaycan bayrağının qaldırılması doğma yurd həsrəti yaşayan insanların qayıdış ümidini gerçəkliyə çevirdi. Cəbrayıl əməliyyatının digər mühüm xüsusiyyəti onun sonrakı hərbi əməliyyatlar üçün yaratdığı imkanlarla bağlı idi. Rayonun azad olunması Xocavəndin cənub hissəsi və Hadrut istiqamətində əməliyyatların aparılması üçün imkan yaratdı. Sonrakı mərhələlərdə Zəngilan, Qubadlı və Laçın istiqamətlərində də uğurlar əldə edildi.
Cəbrayılın azad edilməsindən sonra yeni mərhələ – quruculuq mərhələsi başladı. İşğaldan azad edilmiş ərazilərin bərpasında Cəbrayılın mühüm yer tutmasının səbəblərindən biri onun coğrafi və iqtisadi mövqeyidir. Rayonun Azərbaycanı cənub istiqamətində regional nəqliyyat və iqtisadi əlaqələrə bağlayan mövqeyi burada iri infrastruktur layihələrinin həyata keçirilməsi üçün imkan yaradır. “Araz Vadisi İqtisadi Zonası” Sənaye Parkı bu baxımdan xüsusi əhəmiyyət daşıyır. 2021-ci ildə yaradılan sənaye parkında logistika və ticarət mərkəzləri, anbar kompleksləri, TIR parkı, gömrük, yanacaqdoldurma məntəqələri, avtomobil və digər texnikaların təmiri obyektlərinin yaradılması nəzərdə tutulur. Sənaye parkının fəaliyyəti Cəbrayılın yalnız yaşayış məntəqəsi kimi deyil, həm də iqtisadi fəaliyyət mərkəzi kimi inkişafına imkan yaradır. Sahibkarlıq subyektlərinin rezident kimi qeydiyyata alınması və yeni iş yerlərinin yaradılması rayonun iqtisadi həyatının tədricən canlandığını göstərir. Enerji infrastrukturu da yeni Cəbrayılın mühüm istiqamətlərindən biridir. 2021-ci il oktyabrın 4-də “Cəbrayıl” yarımstansiyasının istifadəyə verilməsi rayonun gələcək inkişafı üçün mühüm baza yaratdı. Sonrakı mərhələdə günəş enerjisi layihələrinin həyata keçirilməsi ilə Cəbrayılın bərpa olunan enerji potensialının inkişaf etdirilməsi istiqamətində də addımlar atıldı. Şahvəlli kəndində “Şəms” və “Üfüq” Günəş Elektrik stansiyalarının təməlinin qoyulması, Soltanlı kəndində 330 kV-luq “Şəfəq” yarımstansiyasının istifadəyə verilməsi bu istiqamətdə həyata keçirilən layihələr sırasındadır.
Cəbrayılın yeni simasının formalaşmasında yol infrastrukturu da xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Horadiz-Cəbrayıl-Zəngilan-Ağbənd avtomobil yolu regionun mühüm nəqliyyat xətlərindən biridir. Bununla yanaşı, Şükürbəyli-Cəbrayıl-Hadrut avtomobil yolu da bir neçə rayon və yaşayış məntəqəsini birləşdirəcək. Yol infrastrukturu yalnız insanların rahat hərəkəti üçün deyil, həm də iqtisadi inkişaf üçün vacibdir. Yeni yollar kənd təsərrüfatı məhsullarının daşınmasını, sahibkarlıq əlaqələrinin qurulmasını, turizm imkanlarının genişləndirilməsini və yaşayış məntəqələri arasında əlaqələrin möhkəmlənməsini təmin edir.
Cəbrayılın şəhərsalma inkişafının əsas sənədi isə 2040-cı ilədək inkişaf Baş planıdır. Bu sənəd şəhərin gələcək strukturunu, yaşayış zonalarını və sosial-iqtisadi inkişaf istiqamətlərini müəyyənləşdirir. Baş plana əsasən, Cəbrayıl şəhərində yaşayış üçün 143 hektar ərazi ayrılıb. Burada az və orta mərtəbəli binalar, fərdi yaşayış evləri və müasir sosial infrastrukturun yaradılması nəzərdə tutulur. 2040-cı ilin sonuna qədər şəhərdə 15 min sakinin yaşaması proqnozlaşdırılır. Bu rəqəm Cəbrayılın gələcəkdə yalnız keçmiş sakinlərin qayıtdığı məkan deyil, həm də yeni iqtisadi və sosial həyatın formalaşdığı şəhər kimi inkişaf etdirilməsinin qarşıya qoyulduğunu göstərir. Kəndlərin inkişafı da şəhər bərpası ilə paralel aparılır. Böyük Mərcanlı, Karxulu, Sarıcallı və Maşanlı kəndləri üzrə genişmiqyaslı layihələr hazırlanıb.
Böyük Mərcanlı kəndində 2040-cı ilədək 6230 nəfər üçün yaşayış imkanlarının yaradılması planlaşdırılır. Kənddə məktəblər, uşaq bağçaları və digər sosial obyektlər tikiləcək. Karxulu kəndində 4428 nəfərin məskunlaşması üçün yaşayış binaları və fərdi evlərlə yanaşı inzibati, sosial, ticarət və xidmət obyektləri yaradılacaq. Sarıcallıda yaşayışla yanaşı aqrar fəaliyyət üçün də imkanların yaradılması nəzərdə tutulur. Kənddə aqrotexniki parkın, kənd bazarının və kiçik sahibkarlıq obyektlərinin yaradılması planlaşdırılır.
Maşanlı kəndində isə yüzlərlə sakinin məskunlaşması üçün fərdi evlər, məktəb və uşaq bağçaları tikilir.
Horovlu və Şükürbəyli kəndləri artıq bərpa prosesinin real nəticələrinin müşahidə olunduğu yaşayış məntəqələridir. Horovlu kəndində fərdi evlərlə yanaşı məktəb, uşaq bağçası, tibb məntəqəsi, inzibati bina və digər obyektlər yaradılıb. Şükürbəyli kəndinin 2026-cı il mayın 9-da açılması isə Cəbrayıl rayonunda yeni yaşayış məntəqələrinin formalaşması prosesinin davam etdiyini göstərir. Böyük Qayıdışın əsas göstəricisi isə insanların öz doğma torpaqlarına qayıtmasıdır. 2024-cü il sentyabrın 26-da Cəbrayıl şəhərinə ilk köç karvanının yola salınması bu prosesin mühüm mərhələsi oldu. 2026-cı il sentyabrın 28-dək Cəbrayıl şəhərində 680 ailə, 2974 nəfər, Horovlu kəndində 321 ailə, 1326 nəfər, Şükürbəyli kəndində isə 599 ailə, 2749 nəfər olmaqla ümumilikdə 1600 ailə, 7022 nəfər məskunlaşıb. Bu rəqəmlərin arxasında ayrı-ayrı insanların taleyi dayanır. İllər boyu müvəqqəti yaşayış yerlərində yaşayan ailələr artıq öz evlərinə qayıdırlar. Uşaqlar doğma şəhərlərində böyüyür, ailələr yeni yaşayış məhəllələrində məskunlaşır, sosial və ictimai həyat yenidən formalaşır. Cəbrayıl yaşayış kompleksi bu yeni həyatın mühüm nümunələrindən biridir. Birinci kompleksdə 33 yaşayış binasında 712 mənzil yaradılıb. Mənzillər tam təmirli şəkildə, zəruri məişət və kommunal avadanlıqlarla təchiz olunaraq sakinlərin istifadəsinə verilir. Növbəti yaşayış komplekslərinin inşası ilə şəhərdə mənzil imkanlarının daha da artırılması nəzərdə tutulur.
Cəbrayılın bərpası təhsil sahəsində də özünü göstərir. Mehdi Mehdizadə adına tam orta məktəbin yeni binasının istifadəyə verilməsi şəhərdə təhsil mühitinin yaradılması baxımından əhəmiyyətlidir. Yeni məktəb yalnız təhsil müəssisəsi deyil, həm də şəhər həyatının sosial dayaqlarından biridir. Səhiyyə sahəsində Cəbrayıl Rayon Mərkəzi Xəstəxanasının yeni binasının tikintisi həyata keçirilir. Bu layihə rayon əhalisinin tibbi xidmətlərə çıxışının təmin olunması baxımından mühüm əhəmiyyət daşıyır. Cəbrayılın gələcək iqtisadi həyatında kənd təsərrüfatı da mühüm yer tutacaq. İşğaldan əvvəl rayonda geniş kənd təsərrüfatı ənənələri mövcud idi. Yeni dövrdə həmin ənənələrin müasir texnologiyalar əsasında bərpası üçün imkanlar yaradılır.
Bərpa prosesinin mühüm istiqamətlərindən biri də tarixi-mədəni irsin qorunmasıdır. Xudafərin körpüləri, qədim türbələr, məscidlər və digər tarixi obyektlər Cəbrayılın yalnız keçmişini deyil, Azərbaycanın çoxəsrlik tarixini əks etdirir. Bu irsin bərpası və qorunması yeni nəsillərin tarixi yaddaşının möhkəmləndirilməsi baxımından əhəmiyyətlidir.
Prezident İlham Əliyevin Cəbrayıl rayonuna çoxsaylı səfərləri də bərpa prosesinin mərhələlərini əks etdirir. 2020-ci ilin noyabrında Xudafərin körpüsündə və Cəbrayıl şəhərində Dövlət bayrağının ucaldılmasından başlayaraq sonrakı illərdə sənaye parkının, enerji obyektlərinin, yaşayış məhəllələrinin, məktəblərin, yolların və digər layihələrin təməlqoyma və açılış mərasimləri keçirilib.
Bu səfərlərin coğrafiyası və həyata keçirilən layihələrin müxtəlifliyi Cəbrayılın bərpasının kompleks xarakter daşıdığını göstərir. Bu gün Cəbrayılın qarşısında yeni perspektivlər açılıb. Şəhərin inkişaf planı, kəndlərin yenidən qurulması, sənaye parkının fəaliyyəti, enerji və nəqliyyat layihələri, təhsil və səhiyyə obyektləri, yaşayış kompleksləri rayonun gələcək həyatının əsas dayaqlarını təşkil edir. Cəbrayılın yeni siması keçmişlə gələcək arasında əlaqə yaradır. Xudafərin körpüləri tarixi yaddaşı, yeni yaşayış kompleksləri müasir şəhər həyatını, günəş elektrik stansiyaları yaşıl enerji gələcəyini, sənaye parkı iqtisadi inkişafı, məktəblər və xəstəxanalar isə sosial dirçəlişi ifadə edir.
4 Oktyabr – Cəbrayıl Şəhəri Günü bütün bu prosesləri vahid tarixi məqamda birləşdirir. Bu gün Cəbrayılın azadlığının yadda saxlanılması ilə yanaşı, onun bərpa və inkişaf yoluna diqqət çəkir. Cəbrayılın hekayəsi artıq yalnız işğalın faciəsi haqqında deyil. Bu hekayənin yeni fəsli qayıdış və quruculuqdan bəhs edir. Burada əsas məsələ dağıntıların miqyasını sadalamaqdan daha çox, onların yerində necə yeni həyat yaradıldığını göstərməkdir. Bu baxımdan Cəbrayıl Böyük Qayıdış prosesinin mühüm ünvanlarından biri olmaqla yanaşı, Azərbaycanın müasir inkişaf modelinin tətbiq olunduğu məkanlardan biridir. Burada şəhər və kəndlərin yenidən qurulması, iqtisadi fəaliyyətin bərpası, enerji və nəqliyyat infrastrukturu, sosial obyektlərin yaradılması vahid inkişaf konsepsiyasının tərkib hissələridir. Ən mühüm nəticə isə insanların qayıdışıdır. Çünki şəhərlər və kəndlər onları insanlar yaşatdığı zaman həqiqi mənada dirçəlir. Cəbrayılın yeni həyatının əsas mənası da məhz budur: uzun illər doğma yurd həsrəti çəkmiş insanlar artıq öz torpaqlarında yeni həyat qururlar.
4 Oktyabr bu mənada həm yaddaş, həm Zəfər, həm də gələcək günüdür. Cəbrayılın azadlığı ilə başlayan yeni tarix onun bərpası və insanların qayıdışı ilə davam edir. Bu yolun son məqsədi isə şəhərin və rayonun dayanıqlı, təhlükəsiz, müasir və inkişaf edən yaşayış məkanına çevrilməsidir. Cəbrayıl bu gün keçmişin izlərini qoruyaraq gələcəyə doğru addımlayır. İşğaldan azad edilmiş torpaqlarda salınan yeni küçələr, yaşayış binaları, məktəblər, yollar və istehsal müəssisələri həmin gələcəyin real görüntüsüdür.
Milli Məclisin deputatı
Şahin Seyidzadə