Dövlətin tarixi yalnız keçmişdə baş vermiş hadisələrin ardıcıllığı deyil. O, həm də xalqın öz gələcəyini necə təsəvvür etdiyini, hansı dəyərlərə söykəndiyini və hansı prinsiplər əsasında yaşamaq istədiyini müəyyən edən milli iradənin ifadəsidir. Bu baxımdan Konstitusiya hər bir xalqın dövlətçilik fəlsəfəsini, siyasi yetkinliyini və gələcək nəsillər qarşısında məsuliyyətini özündə birləşdirən ali hüquqi sənəddir. Azərbaycan xalqı üçün 12 Noyabr məhz belə bir məna daşıyır. Bu tarix müstəqil dövlətimizin hüquqi əsaslarının formalaşdığı, xalqın öz dövlətinin gələcək inkişaf modelini ümumxalq səsverməsi ilə müəyyənləşdirdiyi mühüm tarixi gündür. Azərbaycan Respublikasının Konstitusiyası sadəcə qanunlar toplusu deyil. O, milli dövlətçilik ənənələri ilə müasir dünyanın hüquqi dəyərləri arasında yaradılmış möhkəm körpü, müstəqilliyimizin hüquqi ifadəsi və xalqımızın suveren iradəsinin təcəssümüdür.
Azərbaycan xalqının müstəqil dövlətçilik arzusu əsrlərin sınağından keçmişdir. 1918-ci ildə yaradılan Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti Şərqdə ilk demokratik respublikalardan biri kimi tarixə düşərək xalqımızın dövlətçilik iradəsini bütün dünyaya nümayiş etdirmişdir. Cümhuriyyətin cəmi 23 ay yaşamasına baxmayaraq, onun siyasi və hüquqi irsi müasir Azərbaycan dövlətçiliyinin mühüm tarixi dayaqlarından birinə çevrilmişdir. Sovet hakimiyyəti dövründə qəbul edilmiş konstitusiyalar isə Azərbaycan dövlətçiliyinin həmin dövrün siyasi sisteminə uyğun hüquqi çərçivəsini müəyyən edirdi. Bununla belə, milli kimliyin və dövlətçilik düşüncəsinin qorunması məsələsi daim aktual olaraq qalırdı. 1978-ci il Konstitusiyasının qəbul edilməsi zamanı Heydər Əliyevin təşəbbüsü ilə Azərbaycan dilinin dövlət dili kimi təsbit olunması bu baxımdan xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Bu hadisə göstərdi ki, milli dəyərlərin qorunması dövlətçilik siyasətinin mühüm istiqamətlərindən biridir. Ana dilinin konstitusion səviyyədə qorunması gələcək müstəqilliyimizin ideya və mənəvi əsaslarının möhkəmləndirilməsinə xidmət etdi.
1991-ci ildə dövlət müstəqilliyinin bərpası Azərbaycan qarşısında yeni tarixi vəzifələr müəyyənləşdirdi. Lakin müstəqilliyin ilk illərində ölkədə yaranmış ağır siyasi və iqtisadi böhran, idarəçilikdəki problemlər, daxili qarşıdurmalar və hərbi təhlükələr dövlətin hüquqi əsaslarının formalaşdırılmasını çətinləşdirirdi. 1993-cü ildə Heydər Əliyevin hakimiyyətə qayıdışı ilə ölkədə dövlətçiliyin qorunması və möhkəmləndirilməsi istiqamətində fundamental dəyişikliklər başlandı. Dövlət idarəçiliyinin bərpası, siyasi sabitliyin təmin edilməsi və hüquqi institutların yaradılması yeni Konstitusiyanın hazırlanması üçün zəruri şərait formalaşdırdı. Ulu Öndər Konstitusiyanı dövlətin uzunmüddətli inkişafını təmin edən, hakimiyyətin xalqın iradəsinə əsaslanmasını müəyyənləşdirən və demokratik idarəçilik prinsiplərini təsbit edən tarixi sənəd hesab edirdi. Onun rəhbərliyi ilə hazırlanmış Konstitusiya layihəsi 1995-ci il noyabrın 12-də referendumda xalqın mühakiməsinə təqdim edildi. Seçicilərin 91,9 faizinin layihəni dəstəkləməsi Azərbaycan cəmiyyətinin müstəqil, hüquqi və demokratik dövlət quruculuğuna verdiyi siyasi dəstəyin ifadəsi oldu. 1995-ci ildə qəbul edilmiş Konstitusiya dövlət müstəqilliyinin yalnız siyasi deyil, həm də hüquqi baxımdan möhkəmləndirilməsinin əsasını qoydu.
Hər bir hüquqi dövlətin əsas göstəricisi insan hüquqlarına münasibətidir. Azərbaycan Konstitusiyasının fəlsəfəsi də məhz insanın hüquq və azadlıqlarının tanınması, qorunması və təmin edilməsi prinsipinə əsaslanır. Əsas Qanunumuz hər bir insanın yaşamaq, azadlıq, mülkiyyət, təhsil, əmək, sağlamlığın qorunması və digər fundamental hüquqlarını təsbit edir. İnsanların hüquq və azadlıqlarının bərabər əsaslarla tanınması, ayrı-seçkiliyin yolverilməzliyi, qanun qarşısında bərabərlik prinsipləri demokratik cəmiyyətin hüquqi dayaqlarını təşkil edir. Konstitusiyanın mühüm üstünlüklərindən biri də dövlətin vətəndaş qarşısında məsuliyyətini müəyyənləşdirməsidir. Dövlət yalnız idarəetmə strukturu deyil, eyni zamanda insan hüquqlarının qorunmasına, ictimai rifahın təmin edilməsinə və vətəndaşların təhlükəsizliyinə cavabdeh olan ali siyasi-hüquqi institutdur.
Azərbaycanın müasir tarixində son illərin ən mühüm hadisələrindən biri dövlət suverenliyinin və ərazi bütövlüyünün tam bərpa edilməsidir. 2020-ci ildə Vətən müharibəsində əldə edilən tarixi Qələbə və 2023-cü ilin sentyabrında həyata keçirilmiş antiterror tədbirləri ölkəmizin ərazi bütövlüyünün və suverenliyinin tam təmin olunması ilə nəticələndi. Bu hadisələr yalnız hərbi və siyasi uğur deyil, həm də konstitusion dövlətçiliyimizin tamlığının bərpası baxımından mühüm əhəmiyyət daşıyırdı. Çünki dövlətin Əsas Qanununun hüquqi qüvvəsinin ölkənin bütün ərazisində təmin olunması suverenliyin fundamental göstəricilərindən biridir. Bu gün Azərbaycan Konstitusiyası ölkəmizin bütün ərazisində vahid hüquqi məkanın əsasını təşkil edir. İşğaldan azad edilmiş ərazilərdə həyata keçirilən genişmiqyaslı quruculuq, bərpa və yenidənqurma işləri, həmin torpaqlarda həyatın canlandırılması, dövlət idarəetmə mexanizmlərinin qurulması konstitusion prinsiplərin praktik reallaşmasının mühüm istiqamətləridir. Məhz bu tarixi nailiyyətlərin və Konstitusiyamızın qəbul edilməsinin 30-cu ildönümünün əhəmiyyəti nəzərə alınaraq, Prezident İlham Əliyevin 2024-cü il 28 dekabr tarixli Sərəncamı ilə 2025-ci il “Konstitusiya və Suverenlik İli” elan edilmişdir. Bu qərar milli dövlətçilik tariximizin iki mühüm anlayışını – Konstitusiyanı və suverenliyi vahid ideya çərçivəsində birləşdirmişdir.
2025-ci ildə müstəqil Azərbaycanın Konstitusiyasının qəbul edilməsinin 30 ili tamam oldu. Bu müddət ərzində ölkəmiz mühüm siyasi, iqtisadi və sosial transformasiyalardan keçmiş, dövlət idarəçiliyi sistemi təkmilləşdirilmiş, hüquqi institutlar inkişaf etdirilmişdir. 2002, 2009 və 2016-cı illərdə keçirilmiş referendumlar nəticəsində Konstitusiyaya edilmiş əlavə və dəyişikliklər yeni dövrün tələblərini nəzərə almağa yönəlmişdir. Bu dəyişikliklər idarəetmə sisteminin təkmilləşdirilməsi, vətəndaş hüquqlarının təminatlarının gücləndirilməsi və dövlət institutlarının fəaliyyətinin müasirləşdirilməsi baxımından mühüm əhəmiyyət kəsb etmişdir.
Konstitusiyanın gücü yalnız onun müddəalarının hüquqi sənəddə təsbit olunması ilə məhdudlaşmır. Əsas Qanunun həqiqi gücü onun cəmiyyət həyatında necə tətbiq olunmasında, vətəndaşların hüquqi düşüncəsində və dövlət institutlarının fəaliyyətində özünü göstərir. Konstitusiya mədəniyyətinin formalaşması hər bir vətəndaşın öz hüquqlarını bilməsini, başqalarının hüquqlarına hörmətlə yanaşmasını, qanunlara əməl etməsini və cəmiyyət qarşısında məsuliyyətini dərk etməsini tələb edir. Xüsusilə gənc nəslin konstitusion biliklərə yiyələnməsi, milli dövlətçilik tarixini öyrənməsi, hüquq və azadlıqlarının mahiyyətini anlaması gələcəkdə daha güclü və hüquqi cəmiyyətin formalaşmasına xidmət edir.
Bu gün Azərbaycan yeni geosiyasi reallıqlar, iqtisadi inkişaf perspektivləri və qlobal çağırışlar şəraitində öz müstəqil siyasətini davam etdirir. Belə bir mərhələdə Konstitusiyanın müəyyən etdiyi prinsiplər dövlətin inkişaf strategiyasının hüquqi istiqamətverici əsası olaraq qalır. Ərazi bütövlüyünün və suverenliyin qorunması, milli maraqların müdafiəsi, insan hüquqlarının təmin edilməsi, qanunun aliliyinin möhkəmləndirilməsi və sosial rifahın yüksəldilməsi müasir Azərbaycan dövlətçiliyinin əsas prioritetlərindəndir. Konstitusiya xalqın keçmişdən aldığı dövlətçilik mirasını qoruyur, bu günün hüquqi münasibətlərini tənzimləyir və gələcək nəsillər üçün inkişaf yolunu müəyyənləşdirir. Onun hər bir müddəasında müstəqil dövlətin sabitliyinə, cəmiyyətin tərəqqisinə və insanın hüquqi müdafiəsinə xidmət edən fundamental yanaşma öz əksini tapır. 12 Noyabr – Azərbaycan Respublikasının Konstitusiyası Günü münasibətilə bu tarixi sənədin mahiyyətini bir daha dərk etmək, onun müəyyən etdiyi hüquqi və mənəvi dəyərlərə sadiqliyimizi nümayiş etdirmək hər birimizin vətəndaşlıq borcudur.
Paşa-zadə Kamal Çingiz oğlu
Qara Qarayev adına Mərkəzi İncəsənət Məktəbinin violonçel ixtisası üzrə müəllimi, Azərbaycan Respublikasının Əməkdar müəllimi