Bəzən bir şəhərin tarixini onun küçələri, binaları və meydanları ilə deyil, insanların yaddaşı ilə oxumaq lazım gəlir. Füzuli də belə şəhərlərdən biridir. Onun tarixində quruculuqla yanaşı, işğalın ağır izləri, məcburi köçkünlük, itkilər və uzun illər davam edən qayıdış arzusu var. Bu gün isə Füzuli Azərbaycanın Böyük Qayıdış siyasətinin ən aydın görünən ünvanlarından birinə çevrilir. 17 oktyabr Füzuli üçün xüsusi gündür. 2020-ci ilin həmin günü Azərbaycan Ordusu Füzuli şəhərini və bir sıra kəndləri işğaldan azad etdi. Bu hadisə 30 ilə yaxın davam edən işğal dövrünün başa çatdırılması istiqamətində mühüm hərbi-siyasi mərhələ oldu. 2023-cü ildə Prezident İlham Əliyevin Sərəncamı ilə 17 oktyabrın Füzuli şəhəri günü kimi müəyyənləşdirilməsi də bu tarixi hadisənin dövlət səviyyəsində əbədiləşdirilməsinin göstəricisidir. Lakin Füzulinin azadlığı ilə tarix dayanmadı. Əksinə, yeni və daha böyük bir mərhələ başladı. Qarşıda dağıdılmış şəhərin və kəndlərin bərpası, müasir infrastrukturun qurulması, insanların doğma torpaqlarına qaytarılması və Füzulinin Azərbaycanın gələcək inkişaf xəritəsində layiqli yerinin müəyyənləşdirilməsi kimi mühüm vəzifələr dayanırdı. Bu prosesin miqyasını anlamaq üçün Füzulinin işğaldan əvvəlki tarixini və işğalın nəticələrini xatırlamaq vacibdir. Füzuli 1827-ci ildə əsası qoyulan qədim yaşayış məskənlərindən biridir. 1930-cu ildə rayon təşkil olunub, 1959-cu ildə isə böyük Azərbaycan şairi Məhəmməd Füzulinin adı rayonun adına verilib. Bu tarix Füzulinin Azərbaycan milli-mədəni məkanındakı yerini göstərir.
Rayon zəngin tarixi-mədəni irsə də malik olub. Şeyx Babi Yaqub türbəsi, Mirəli türbəsi və digər tarixi abidələr Füzulinin keçmişinin dərinliyindən xəbər verirdi. İşğal nəticəsində bu irs də böyük təhlükə və dağıntı ilə üzləşdi. Ona görə də Füzulinin bərpası yalnız yaşayış binalarının və yolların tikilməsi ilə məhdudlaşa bilməzdi. Burada bütöv bir tarixi-mədəni mühitin yenidən canlandırılması məsələsi də qarşıya çıxırdı.
1993-cü ilin avqustunda Füzuli şəhərinin və rayonun böyük hissəsinin işğal olunması minlərlə insanın həyatını dəyişdirdi. 663 rayon sakini şəhid oldu, yüzlərlə insan müharibə əlili oldu, 181 nəfər əsir və itkin düşdü. Bu itkilər Füzuli tarixinin ən ağrılı səhifələrindəndir. Məcburi köçkünlük illərində Füzuli sakinlərinin böyük hissəsi ölkənin müxtəlif bölgələrində müvəqqəti məskunlaşdı. İnsanlar yataqxanalarda, sanatoriyalarda, yarımçıq tikililərdə və digər uyğunlaşdırılmış məkanlarda yaşamağa məcbur oldular. Onların bütün bu illər ərzində ən böyük arzusu doğma yurda qayıtmaq idi. Bu baxımdan Böyük Qayıdış proqramı yalnız dövlətin sosial və infrastruktur layihəsi deyil, həm də uzun illər davam edən mənəvi gözləntinin reallaşmasıdır.
2020-ci il 17 oktyabr tarixində Füzulinin azad edilməsi həmin qayıdışın yolunu açdı. Füzuli şəhəri ilə yanaşı Qoçəhmədli, Çimən, Cuvarlı, Pirəhmədli, Musabəyli, İşıqlı və Dədəli kəndləri də azad edildi. Ümumilikdə Vətən müharibəsi zamanı rayonun 62 yaşayış məntəqəsi işğaldan azad olundu. Füzuli istiqamətindəki döyüşlər olduqca ağır keçdi. Düşmən uzun illər ərzində burada möhkəmləndirilmiş müdafiə xətləri yaratmışdı. Azərbaycan Ordusunun bu istehkamları yararaq irəliləməsi müharibənin gedişində mühüm strateji nəticələr yaratdı. Füzuli uğrunda döyüşlər həm Azərbaycan əsgərinin qəhrəmanlığının, həm də ordunun yüksək döyüş qabiliyyətinin göstəricisinə çevrildi. Azadlıqdan sonra Füzulinin qarşısında duran ilk böyük məsələ təhlükəsizliyin təmin edilməsi idi. İşğaldan azad edilmiş ərazilərin mina və partlamamış hərbi sursatlardan təmizlənməsi xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Füzuli də bu baxımdan ən mürəkkəb ərazilərdən biridir. İlkin hesablamalara görə, rayon ərazisində yüz mindən çox mina basdırılıb. Bu fakt Böyük Qayıdışın nə qədər çətin və mərhələli proses olduğunu göstərir.
Bütün bu çətinliklər fonunda Azərbaycan dövlətinin qarşıya qoyduğu məqsəd aydındır: Füzuli yalnız bərpa edilməməli, müasir standartlara cavab verən, rahat və dayanıqlı yaşayış məkanına çevrilməlidir. Bu məqsədlə şəhərin gələcək inkişafı sistemli şəkildə planlaşdırılıb. Nazirlər Kabinetinin 2023-cü il 18 mart tarixli qərarı ilə “Füzuli şəhərinin 2040-cı ilədək inkişafına dair Baş planı” təsdiq olunub. Baş plan şəhərin gələcək simasının formalaşdırılması, yaşayış, sosial, nəqliyyat və digər infrastrukturun əlaqəli şəkildə inkişaf etdirilməsi üçün mühüm əsasdır. Füzulidə həyata keçirilən layihələr şəhərin bərpasının kompleks xarakter daşıdığını göstərir. Enerji təminatı üçün “Füzuli” yarımstansiyası, Füzuli Rəqəmsal Yarımstansiya və İdarəetmə Mərkəzi istifadəyə verilib. Bu layihələr müasir şəhərin dayanıqlı enerji sisteminin qurulmasına xidmət edir. Köndələnçay su anbarları kompleksinin təmir-bərpadan sonra istifadəyə verilməsi isə su təsərrüfatının inkişafı baxımından əhəmiyyətlidir. Füzulinin yeni simasının formalaşmasında sosial infrastruktur xüsusi yer tutur. Şəhərdə məktəblərin, peşə təhsili müəssisəsinin, uşaq bağçasının, xəstəxananın və digər sosial obyektlərin yaradılması qayıdan insanların rahat və təhlükəsiz həyatının təmin edilməsinə yönəlib. 2021-ci ilin fevralında 180 çarpayılıq xəstəxananın təməlqoyma mərasiminin keçirilməsi də bu baxımdan diqqətəlayiqdir. Sonrakı illərdə Füzulidə Mərkəzi Rayon Xəstəxanasının layihəsi ilə bağlı işlər davam etdirilib. Bu yanaşma göstərir ki, Böyük Qayıdış yalnız insanların evlə təmin olunması demək deyil. Qayıdan vətəndaş üçün təhsil, səhiyyə, məşğulluq, sosial xidmətlər və digər imkanların bütöv şəkildə yaradılması nəzərdə tutulur. Təhsil Füzulinin yeni inkişaf modelində xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Özbəkistanın təşəbbüsü ilə Füzulidə inşa edilən Mirzə Uluqbəy adına məktəb bunun parlaq nümunəsidir. Məktəbdə 40 sinif otağı, laboratoriyalar, informatika və funksional tədris otaqları, akt və idman zalları, yeməkxana və kitabxana yaradılıb. Məktəbin ərazisində futbol meydançası, qaçış zolaqları və digər müasir imkanlar da nəzərdə tutulub. Bu məktəbin əhəmiyyəti onun funksional imkanları ilə məhdudlaşmır. Mirzə Uluqbəy adına məktəb həm Azərbaycan-Özbəkistan qardaşlığının, həm də Füzulidə yeni nəslin formalaşmasına verilən böyük əhəmiyyətin simvoludur. Eyni yanaşmanı Qazaxıstanın Füzulidə yaratdığı Kurmanqazı adına Uşaq Yaradıcılıq Mərkəzində də görmək mümkündür. 2024-cü il martın 12-də Azərbaycan və Qazaxıstan prezidentlərinin iştirakı ilə mərkəzin açılışı keçirilib. Bu layihə dost ölkələrin Füzulinin dirçəldilməsinə verdiyi mənəvi və praktiki dəstəyin ifadəsidir.
Füzulinin yenidən qurulması prosesinin ən mühüm nəticəsi isə insanların doğma yurda qayıtmasıdır. 2023-cü il avqustun 18-dən etibarən keçmiş məcburi köçkünlərin Füzuli şəhərinə köçürülməsinə başlanılıb. İlk mərhələdə 144 ailə şəhərə yerləşdirilib. Bu ailələr uzun illər Bakı, Sumqayıt və Abşeron ərazisində müvəqqəti məskunlaşma şəraitində yaşayan insanlar idi. 2024-cü ilin yanvarında növbəti köç karvanının Bakı şəhərinin Qaradağ rayonundan Füzuliyə yola salınması bu prosesin davamlı xarakter daşıdığını göstərdi. 2026-cı il oktyabrın 1-dək Füzuliyə 827 ailənin, 3153 nəfərin köçürülməsi Böyük Qayıdışın artıq real və genişmiqyaslı prosesə çevrildiyini göstərir. Qayıdışın hər mərhələsi Füzulinin sosial həyatına yeni nəfəs gətirir. İllərlə müxtəlif şəhərlərdə yaşayan ailələr yenidən doğma torpaqda məskunlaşır, uşaqlar Füzulidə məktəbə gedir, sosial həyat formalaşır. Şəhərin küçələri və yaşayış məhəllələri artıq tədricən insan səsləri ilə dolur.
Füzulinin azad edilməsindən sonra şəhərin gələcək inkişafının əsas istiqamətləri qısa müddət ərzində müəyyənləşdirildi. 2021-ci ilin əvvəlindən etibarən burada yol, hava nəqliyyatı, şəhərsalma, səhiyyə, enerji və su infrastrukturu üzrə mühüm layihələrin təməlləri qoyuldu. Əhmədbəyli–Füzuli–Şuşa avtomobil yolunun 27-ci kilometrində Füzuli–Şuşa yolunun və Füzuli Beynəlxalq Hava Limanının təməlinin qoyulması şəhərin Qarabağın ümumi nəqliyyat sisteminə inteqrasiyası baxımından mühüm başlanğıc oldu. 14 iyun 2021-ci ildə Füzuliyə səfər zamanı Prezident İlham Əliyev Aşağı Köndələnçay su anbarının texniki göstəriciləri ilə tanış oldu, Əhmədbəyli–Füzuli–Şuşa və Zəfər yollarında görülən işlərin gedişini nəzərdən keçirdi və “Füzuli” 110/35/10 kilovoltluq yarımstansiyasının açılışını həyata keçirdi. Həmin səfər çərçivəsində Türkiyə Prezidenti Rəcəb Tayyib Ərdoğanın Füzuli rayonunda qarşılanması isə Azərbaycan-Türkiyə qardaşlığının və 44 günlük müharibədən sonra Qarabağın bərpasına verilən siyasi dəstəyin mühüm göstəricilərindən biri oldu.
29 avqust 2021-ci ildə Prezident İlham Əliyev Füzuli Beynəlxalq Hava Limanında aparılan tikinti işlərinin gedişi ilə tanış oldu, həmçinin Əhmədbəyli–Füzuli–Şuşa avtomobil yolunda və Zəfər yolunda son tamamlama işlərini nəzərdən keçirdi. Bu mərhələ Füzulidə yaradılan yeni nəqliyyat infrastrukturunun artıq real nəticələrə çevrildiyini göstərirdi. Hava limanının tikintisinin sürətlə aparılması şəhərin gələcəkdə yalnız rayon mərkəzi kimi deyil, Qarabağın mühüm nəqliyyat və logistika məntəqələrindən biri kimi formalaşdırılmasına hesablanmışdı. Nəhayət, 26 oktyabr 2021-ci ildə Füzuli Beynəlxalq Hava Limanının açılışı şəhərin yeni inkişaf mərhələsinin mühüm hadisəsinə çevrildi. Beləliklə, cəmi bir il ərzində işğaldan azad edilmiş ərazidə hava limanının təməlinin qoyulmasından onun istifadəyə verilməsinə qədər tarixi bir proses həyata keçirildi. Bu, Füzulidə aparılan quruculuq işlərinin miqyasını, sürətini və dövlət səviyyəsində müəyyənləşdirilmiş strateji yanaşmanı nümayiş etdirən mühüm nümunələrdən biri oldu.
Prezident İlham Əliyevin Füzuliyə ardıcıl səfərləri də bu prosesin hər mərhələsinin dövlət rəhbərliyinin diqqətində olduğunu göstərir. 2020-ci il noyabrın 16-da Füzulidə Azərbaycan bayrağının ucaldılması ilə başlayan bu səfərlər çoxsaylı layihələrin təməlqoyma və açılış mərasimləri ilə davam edib. Sonrakı illərdə peşə liseyinin, yaşayış komplekslərinin, məktəblərin, idman kompleksinin, uşaq bağçasının və digər obyektlərin tikintisinə başlanıldı. 2023-cü il Füzulinin quruculuq tarixində xüsusilə məhsuldar mərhələlərdən biri oldu. Pirəhmədli və Dədəli kəndlərinin, Füzuli-Hadrut avtomobil yolunun, yaşayış komplekslərinin və şəhərin daxili yol-küçə şəbəkəsinin inkişafı istiqamətində mühüm addımlar atıldı. Eyni zamanda Rəqəmsal Yarımstansiya və İdarəetmə Mərkəzinin açılışı, içməli su, kanalizasiya və yağış suları sistemlərinin yaradılması kimi layihələr şəhərin kompleks şəkildə qurulduğunu göstərdi.
2023-cü ilin avqustunda Füzulidə Mirzə Uluqbəy adına məktəbin açılışı, yaşayış kompleksində yaradılmış şəraitlə tanışlıq və şəhərin Baş planına baxış keçirilməsi isə Böyük Qayıdışın sosial və şəhərsalma istiqamətlərinin paralel şəkildə inkişaf etdiyini göstərdi. 2023-cü ilin oktyabrında Cuvarlı və Qoçəhmədli kəndlərinin təməlqoyma mərasimləri, Füzulidə idman kompleksinin, yeni yaşayış komplekslərinin, uşaq bağçasının və inzibati binanın təməllərinin qoyulması bərpa prosesinin kənd və şəhər ərazilərini eyni vaxtda əhatə etdiyini nümayiş etdirdi. Füzulinin bərpası həm də Azərbaycanın dost və qardaş ölkələrlə əməkdaşlığının mühüm nümunəsinə çevrilib. Özbəkistan və Qazaxıstanın layihələri ilə yanaşı, digər dost ölkələrin də azad edilmiş ərazilərin dirçəldilməsinə marağı Azərbaycanın regional və beynəlxalq əməkdaşlıq siyasətinin yeni imkanlarını göstərir. 2024-cü ildə Qazaxıstan Prezidenti Kasım-Jomart Tokayev və Qırğızıstan Prezidenti Sadır Japarovun Füzuliyə səfərləri bu baxımdan xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Eyni zamanda Belarus Prezidenti Aleksandr Lukaşenkonun Füzuliyə birgə səfəri də şəhərin beynəlxalq diqqət mərkəzində olduğunu göstərən hadisələrdəndir.
Füzulinin gələcəyi yalnız şəhərin öz sərhədləri ilə məhdudlaşmır. Şəhərin nəqliyyat imkanlarının genişləndirilməsi, hava limanının fəaliyyəti, avtomobil yollarının yaradılması və regiondakı digər yaşayış məntəqələri ilə əlaqələrin qurulması Füzulinin daha geniş regional inkişaf prosesində mühüm rol oynayacağını göstərir. Bu baxımdan Füzuli şəhərinin 2040-cı ilədək inkişafına dair Baş planın əhəmiyyəti daha aydın görünür. Şəhərsalma yalnız binaların yerləşdirilməsi deyil. Bu, insanların gələcək həyatının planlaşdırılması, sosial və iqtisadi imkanların bir-birinə bağlanması, rahat yaşayış mühitinin formalaşdırılmasıdır. Füzulinin yeni simasının məhz belə uzunmüddətli yanaşma əsasında qurulması onun gələcək inkişafının əsasını təşkil edir.
Bu gün Füzulidə baş verənləri yalnız “bərpa” sözü ilə ifadə etmək kifayət deyil. Çünki burada əvvəlki şəhərin sadəcə yenidən tikilməsi deyil, yeni inkişaf konsepsiyasına əsaslanan şəhərin yaradılması prosesi gedir. Enerji, su, nəqliyyat, yaşayış, təhsil, səhiyyə, idman və digər sahələr bir-biri ilə əlaqəli şəkildə qurulur. Böyük Qayıdışın əsas məqsədi də məhz dayanıqlı həyatın təmin edilməsidir. İnsanların doğma torpaqlarına qayıtması ilə proses bitmir. Əsas məqsəd onların burada uzunmüddətli və firavan həyat sürməsi, uşaqlarının burada təhsil alması, sosial və iqtisadi imkanlardan yararlanmasıdır.
Füzulinin qarşısında hələ böyük vəzifələr dayanır. Mina təhlükəsinin tam aradan qaldırılması, yeni yaşayış məntəqələrinin salınması, əhalinin mərhələli şəkildə köçürülməsi, iqtisadi fəaliyyətin genişləndirilməsi və tarixi-mədəni irsin qorunması uzunmüddətli prosesdir. Lakin artıq bu prosesin əsas istiqamətləri müəyyənləşib və nəticələri hər gün daha aydın görünür. Füzuli həm də Azərbaycan dövlətinin öz vətəndaşına münasibətinin göstəricisidir. İşğal nəticəsində doğma evindən didərgin düşmüş insanların illər sonra öz torpaqlarına qaytarılması dövlət siyasətinin sosial və humanitar mahiyyətini nümayiş etdirir. Hər yeni köç karvanı yalnız bir ailənin ünvanını dəyişmir, həm də tarixi ədalətin bərpasına daha bir addım atır.
17 Oktyabr – Füzuli Şəhəri Günü bu mənada həm keçmişi xatırlamaq, həm də gələcəyə baxmaq günüdür. Bu tarix şəhidlərin xatirəsini yad etmək, Azərbaycan Ordusunun qəhrəmanlığını qiymətləndirmək və azad edilmiş Füzulidə aparılan quruculuq işlərinə nəzər salmaq üçün mühüm fürsətdir. Füzuli artıq işğalın simvolu deyil. Füzuli azadlığın, quruculuğun və qayıdışın simvoludur. Bir vaxtlar sakinləri doğma şəhərindən didərgin salınan Füzuli bu gün öz sakinlərini yenidən qarşılayır. Bir vaxtlar dağıdılmış küçələrdə bu gün yeni yaşayış binaları ucalır. Bir vaxtlar uşaqların səsi kəsilmiş məktəb məkanlarının yerində yeni təhsil müəssisələri yaradılır. Bir vaxtlar yalnız xatirələrdə yaşadılan doğma şəhər indi yenidən real həyatın mərkəzinə çevrilir.
Füzulinin yeni tarixinin əsas mesajı da budur: Zəfər yalnız torpağın azad edilməsi ilə tamamlanmır. Zəfər torpağın dirçəldilməsi, insanlarının geri qayıtması, yeni nəsillərin burada böyüməsi və həmin torpağın gələcəyə hazırlanması ilə daha da möhkəmlənir. Bu gün Füzuliyə baxarkən Azərbaycanın son illərdə keçdiyi böyük yolun nəticələrini görmək mümkündür. 2020-ci ilin 17 oktyabrında azad edilən şəhər artıq yeni yaşayış məhəllələri, müasir infrastruktur, məktəblər, sosial obyektlər, yollar və hava limanı ilə gələcəyə doğru addımlayır. Füzuli bu gün həm tarixi yaddaşın, həm milli iradənin, həm də gələcəyə inamın ünvanıdır. 17 oktyabrın əsas mənası da məhz budur: Füzulinin azadlığı tariximizin şərəf səhifəsidirsə, onun yenidən qurulması həmin şərəfli səhifənin davamıdır. Azərbaycanın Zəfəri Füzulidə artıq yeni şəhərsalma, yeni həyat və Böyük Qayıdış salnaməsi ilə tamamlanır.
Milli Məclisin deputatı
Şahin Seyidzadə