Azərbaycan xalqının çoxəsrlik dövlətçilik tarixində 1918-ci il mayın 28-i xüsusi və unudulmaz yer tutur. Həmin gün Azərbaycan xalqı yalnız öz müstəqilliyini elan etmədi, eyni zamanda bütün müsəlman Şərqində ilk demokratik, hüquqi və dünyəvi parlament respublikasını yaratmaqla dünya siyasi tarixində yeni bir mərhələnin əsasını qoydu. Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin yaranması xalqımızın milli azadlıq ideallarının, dövlətçilik ənənələrinin və istiqlal arzularının təntənəsi idi. Bu tarixi hadisə sübut etdi ki, Azərbaycan xalqı müstəqil dövlət qurmağa, onu idarə etməyə və demokratik prinsiplər əsasında inkişaf etdirməyə qadirdir. Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin yaradılması uzun illər davam edən milli oyanışın və azadlıq mübarizəsinin nəticəsi idi. XIX əsrin ikinci yarısından başlayaraq Azərbaycanda maarifçilik hərəkatı geniş vüsət almış, milli mətbuat formalaşmış, ziyalı təbəqəsi xalqın milli şüurunun inkişafında mühüm rol oynamışdı..
1918-ci il mayın 28-də Tiflisdə Azərbaycan Milli Şurası tərəfindən qəbul olunan İstiqlal Bəyannaməsi xalqımızın dövlətçilik tarixində mühüm hüquqi və siyasi sənəd kimi tarixə düşdü. Bu sənədlə Azərbaycan xalqının hakimiyyət hüququ təsbit edildi və Azərbaycanın tam müstəqil dövlət olduğu dünyaya bəyan edildi. İstiqlal Bəyannaməsində demokratik idarəçilik prinsipləri, xalq hakimiyyəti, bütün vətəndaşların hüquq bərabərliyi və milli-dini ayrı-seçkiliyin aradan qaldırılması kimi mühüm müddəalar əksini tapmışdı. Bu isə Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin nə qədər mütərəqqi və demokratik dövlət modeli olduğunu göstərirdi.
Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti qısa müddət mövcud olsa da, dövlət quruculuğu istiqamətində çox mühüm işlər həyata keçirdi. İlk parlament və hökumət yaradıldı, dövlət atributları təsis olundu, milli ordu quruldu, dövlət bayrağı qəbul edildi. Azərbaycan dili dövlət dili elan edildi və milli dövlətçilik ənənələrinin formalaşdırılması istiqamətində mühüm addımlar atıldı. Dövlət idarəçiliyində hüququn aliliyi əsas prinsip kimi qəbul edildi.
Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin ən böyük nailiyyətlərindən biri demokratik dəyərlərin tətbiqi idi. Şərqdə ilk dəfə olaraq qadınlara seçki hüququ verilməsi məhz Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin adı ilə bağlıdır. Bu addım həmin dövr üçün olduqca mütərəqqi qərar idi və bir çox Avropa dövlətlərindən daha əvvəl həyata keçirilmişdi. Bütün vətəndaşlara milli və dini mənsubiyyətindən asılı olmayaraq bərabər hüquqların verilməsi dövlətin demokratik mahiyyətini açıq şəkildə nümayiş etdirirdi.
Cümhuriyyət dövründə təhsil və maarif sahəsində də mühüm addımlar atıldı. 1918-ci ilin avqustunda qəbul olunan qərarla məktəblərdə tədrisin ana dilində aparılmasına başlanıldı. Milli təhsil sisteminin yaradılması xalqın maariflənməsi və milli şüurun inkişafı baxımından böyük əhəmiyyət daşıyırdı. 1919-cu ildə Bakı Dövlət Universitetinin yaradılması isə Azərbaycan tarixində mühüm hadisə idi. Universitetin açılması milli və peşəkar kadrların hazırlanması istiqamətində atılmış ən mühüm addımlardan biri oldu.
Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti hüquqi dövlət quruculuğuna xüsusi diqqət yetirirdi. Məhz 1918-ci il mayın 28-də Ədliyyə Nazirliyinin təsis edilməsi hüquqi sistemin formalaşdırılmasına verilən önəmin göstəricisi idi. Sonrakı dövrdə məhkəmə sisteminin fəaliyyəti ilə bağlı bir sıra mühüm qərarlar qəbul edildi. Bu addımlar hüququn aliliyinin təmin edilməsinə və dövlət idarəçiliyinin təkmilləşdirilməsinə xidmət edirdi.
Xarici siyasət sahəsində də Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti mühüm uğurlar əldə etmişdi. Gənc dövlətin əsas məqsədi beynəlxalq aləmdə tanınmaq və diplomatik münasibətlər qurmaq idi. Bu məqsədlə Avropa dövlətlərinə rəsmi məlumatlar göndərildi, xarici ölkələrdə nümayəndəliklər açıldı və Paris Sülh Konfransında Azərbaycan nümayəndə heyəti fəal iştirak etdi. 1920-ci ilin yanvarında Antanta dövlətlərinin Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətini de-fakto tanıması mühüm diplomatik uğur idi. Bu, Azərbaycan dövlətçiliyinin beynəlxalq hüququn subyekti kimi qəbul olunmasının göstəricisi idi.
Təəssüf ki, mürəkkəb beynəlxalq vəziyyət və bolşevik Rusiyasının işğalçı siyasəti nəticəsində Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti uzun müddət yaşaya bilmədi. 1920-ci ilin aprelində bolşevik ordusunun müdaxiləsi nəticəsində Cümhuriyyət süqut etdi. Lakin Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin yaratdığı dövlətçilik ənənələri xalqımızın yaddaşında əbədi yaşadı. Bu dövlətin ideyaları gələcək nəsillərə ötürüldü və müstəqillik arzusu heç zaman sönmədi.
1991-ci ildə Azərbaycan yenidən dövlət müstəqilliyini bərpa etdi. “Azərbaycan Respublikasının dövlət müstəqilliyi haqqında” Konstitusiya Aktında Azərbaycan Respublikasının Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin varisi olduğu təsbit olundu. Bu, müasir Azərbaycan dövlətinin ideoloji əsaslarının məhz Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinə söykəndiyini bir daha sübut etdi.
Müstəqilliyin ilk illərində Azərbaycan ciddi təhlükələrlə üzləşdi. Ermənistanın hərbi təcavüzü, iqtisadi böhran və daxili siyasi qarşıdurmalar ölkəni ağır vəziyyətə salmışdı. Belə bir zamanda xalqın tələbi ilə hakimiyyətə qayıdan Ulu Öndər Heydər Əliyev Azərbaycan dövlətçiliyini böyük təhlükədən xilas etdi. Onun uzaqgörən siyasəti nəticəsində ölkədə ictimai-siyasi sabitlik təmin olundu, dövlət idarəçiliyi möhkəmləndirildi və müstəqilliyin qorunması üçün əsaslı zəmin yaradıldı. Ulu Öndər Heydər Əliyev Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin tarixi irsinə daim böyük ehtiram göstərirdi. Onun təşəbbüsü ilə 1990-cı ildə Naxçıvanda üçrəngli bayrağımız rəsmi dövlət bayrağı kimi qaldırıldı. Bu addım xalqımızın milli azadlıq ruhunun yenidən dirçəldilməsi baxımından böyük tarixi əhəmiyyət daşıyırdı. Ulu Öndər Heydər Əliyevin rəhbərliyi ilə Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin yubileyləri dövlət səviyyəsində geniş qeyd olundu. 1998-ci ildə Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin 80 illik yubileyinin keçirilməsi ilə bağlı sərəncamların imzalanması milli yaddaşın qorunması və dövlətçilik tariximizin öyrənilməsi baxımından mühüm rol oynadı.
Bu gün Prezident İlham Əliyev tərəfindən Ulu Öndər Heydər Əliyevin siyasi kursu uğurla davam etdirilir. Prezident İlham Əliyevin rəhbərliyi ilə Azərbaycan güclü dövlətə çevrilmiş, beynəlxalq aləmdə mövqelərini daha da möhkəmləndirmişdir. Ölkəmizdə siyasi, iqtisadi və sosial islahatlar uğurla həyata keçirilir, demokratik inkişaf prosesi davam etdirilir. Xüsusilə Vətən müharibəsində əldə olunan tarixi Zəfər Azərbaycan dövlətçilik tarixində yeni mərhələnin başlanğıcı oldu. Prezident İlham Əliyevin Müzəffər Ali Baş Komandan kimi rəhbərliyi ilə Azərbaycan öz ərazi bütövlüyünü tam bərpa etdi. Bu gün üçrəngli bayrağımız Şuşada, Laçında, Xankəndidə və bütün azad edilmiş torpaqlarımızda dalğalanır. Bu, Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti qurucularının müqəddəs arzularının reallığa çevrilməsidir.
Prezident İlham Əliyevin dediyi kimi, “Müstəqilliyimiz əbədidir, dönməzdir, sarsılmazdır!” Bu fikir müasir Azərbaycanın inkişaf yolunun əsas ideoloji istiqamətini təşkil edir. Güclü dövlət quruculuğu, milli maraqların qorunması və dövlət müstəqilliyinin möhkəmləndirilməsi bu gün də Azərbaycan siyasətinin əsas prioritetləridir.
2021-ci ildə qəbul olunan “Müstəqillik günü haqqında” Qanunla 28 May tarixi rəsmi olaraq Müstəqillik Günü elan edildi. Bu qərar bir daha təsdiqlədi ki, müasir Azərbaycan dövləti öz dövlətçilik tarixinin başlanğıcını məhz 1918-ci ildə yaradılmış Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətindən götürür.
Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti xalqımızın milli qürur mənbəyidir. Cəmi 23 ay yaşamasına baxmayaraq, o, xalqımızın milli yaddaşında silinməz iz qoydu, azadlıq və müstəqillik ideyalarını gələcək nəsillərə ötürdü. Bu gün Azərbaycan xalqı Cümhuriyyət qurucularının xatirəsini böyük ehtiramla yad edir və onların ideyalarını yaşadır.
28 May – Müstəqillik Günü Azərbaycan xalqının şərəf və qürur günüdür. Bu tarix xalqımızın milli iradəsinin, azadlıq ruhunun və dövlətçilik ənənələrinin təcəssümüdür. Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin irsi bu gün də yaşayır və müstəqil Azərbaycan dövlətinin inkişaf yoluna işıq salır. Yaşasın müstəqil Azərbaycan!
Şahin Seyidzadə
Milli MəclisinDeputatı
Xəbərin müəllifi: Mirzə Mirzəli