Azərbaycanın iqtisadi inkişafının yeni mərhələsində təbii sərvətlərin səmərəli istifadəsi, qeyri-neft sektorunun genişləndirilməsi və müasir sənaye müəssisələrinin yaradılması mühüm prioritetlərdəndir. Ölkəmizin enerji sahəsində qazandığı təcrübə, formalaşdırdığı infrastruktur və iqtisadi imkanları digər sənaye istiqamətlərinin inkişafı üçün də əlverişli zəmin yaradıb. Prezident İlham Əliyevin “Azərbaycan Respublikasında 2027–2030-cu illərdə dağ-mədən və metallurgiya sənayesinin inkişafına dair Dövlət Proqramı”na həsr olunmuş müşavirədəki çıxışı bu baxımdan xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Dövlət başçısı çıxışında Azərbaycanın mineral ehtiyatlarının öyrənilməsi və istismarı, müasir emal müəssisələrinin yaradılması, investisiyaların cəlb olunması, sənaye parklarının inkişafı və ekoloji təhlükəsizliyin təmin edilməsi ilə bağlı mühüm məsələlərə toxunub. Dövlət Proqramının əsas məqsədi ölkəmizdə yeni, müasir sənaye istiqamətinin yaradılması, mövcud resurslardan səmərəli istifadə olunması və iqtisadiyyata əlavə dəyər qazandıran istehsal zəncirinin formalaşdırılmasıdır. Bu istiqamətdə qarşıya qoyulan hədəflər Azərbaycanın sənaye potensialının genişləndirilməsi ilə yanaşı, regionların inkişafına, məşğulluğun artırılmasına və iqtisadi dayanıqlılığın möhkəmləndirilməsinə də xidmət edir.
Müasir iqtisadiyyatın inkişafında təbii ehtiyatların mövcudluğu ilə yanaşı, həmin ehtiyatlardan hansı üsullarla istifadə olunması da mühüm əhəmiyyət daşıyır. Xammalın hasil edilərək emal olunmadan xarici bazarlara çıxarılması ilə onun ölkə daxilində sənaye məhsuluna çevrilməsi arasında iqtisadi baxımdan ciddi fərq var. Prezident İlham Əliyevin müşavirədəki çıxışında da bu məsələyə xüsusi diqqət yetirilib. Dövlət başçısı əhəmiyyətli həcmdə qızıl, mis və molibden ehtiyatları aşkarlandığı təqdirdə yalnız filiz hasilatı ilə kifayətlənməyin düzgün yanaşma olmadığını vurğulayıb. Bu mövqe istehsal zəncirinin bütün mərhələlərinin ölkə daxilində yaradılmasının əhəmiyyətini göstərir. Filizin çıxarılması, zənginləşdirilməsi, emalı və hazır məhsula çevrilməsi sənaye fəaliyyətinin bir-birini tamamlayan mərhələləridir. Belə bir modelin tətbiqi iqtisadiyyatda əlavə dəyərin yaradılmasına, yerli istehsal imkanlarının genişlənməsinə və texnoloji bacarıqların inkişafına şərait yarada bilər. Dağ-mədən və metallurgiya sənayesinin inkişafı bu baxımdan Azərbaycanın iqtisadiyyatının şaxələndirilməsi strategiyasının mühüm hissəsi kimi çıxış edir.
Prezident İlham Əliyev müşavirədə dövlət proqramlarının konkret məqsədlər əsasında hazırlanmasının, onların maliyyə təminatının və icra mexanizmlərinin əvvəlcədən müəyyənləşdirilməsinin vacibliyini qeyd edib. Dağ-mədən və metallurgiya sənayesinin inkişafına dair Dövlət Proqramı 2027–2030-cu illəri əhatə edir. Dördillik müddət ərzində nəzərdə tutulan tədbirlərin həyata keçirilməsi sənaye imkanlarının yaradılmasına və mövcud potensialın daha səmərəli istifadəsinə yönəlib. Proqramın maliyyə təminatının müəyyənləşdirilməsi, dövlət investisiya imkanlarının nəzərə alınması və nəzarət mexanizmlərinin hazırlanması onun icrasının əsas şərtlərindəndir. Dövlət başçısının çıxışında kənd təsərrüfatı, nəqliyyat və su təsərrüfatı sahələrinə dair proqramların da əhəmiyyəti vurğulanıb. Bu proqramlar iqtisadiyyatın müxtəlif sahələrinin inkişafını, müasir infrastrukturun yaradılmasını və vətəndaşların sosial vəziyyətinin yaxşılaşdırılmasını nəzərdə tutur. Dağ-mədən sənayesinin inkişafı da məhz bu ümumi iqtisadi inkişaf gündəliyinin tərkib hissəsidir.
Azərbaycanın son onilliklər ərzində enerji sahəsində əldə etdiyi nəticələr ölkənin iqtisadi inkişafında mühüm rol oynayıb. Enerji infrastrukturunun genişləndirilməsi, daxili tələbatın təmin olunması və ixrac imkanlarının yaradılması iqtisadiyyatın digər sahələrinin inkişafı üçün də əlverişli şərait formalaşdırıb. Prezident İlham Əliyev müşavirədə ölkədə qazlaşmanın səviyyəsinin 96 faizə çatdığını və Azərbaycanın 25 milyard kubmetrdən çox qaz ixrac etdiyini bildirib. Dövlət başçısı elektrik enerjisi sahəsində yaradılmış potensiala, ehtiyat generasiya güclərinə və gələcəkdə ixracın genişləndirilməsi imkanlarına da diqqət çəkib. Bu göstəricilər sənaye inkişafı üçün mühüm əhəmiyyət daşıyır. Çünki iri istehsal müəssisələrinin fəaliyyəti enerji təminatının etibarlılığından və infrastrukturun dayanıqlılığından asılıdır. Azərbaycanın enerji sahəsində qazandığı təcrübə və yaratdığı potensial sənaye müəssisələrinin fəaliyyətinə dəstək verə bilər. Eyni zamanda, enerji təhlükəsizliyinin təmin olunması ölkənin beynəlxalq iqtisadi münasibətlərdə rolunu genişləndirən amillərdən biridir.
Azərbaycan iqtisadiyyatının gələcək inkişafı üçün qeyri-neft sektorunun genişləndirilməsi xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Bu sahənin inkişafı iqtisadiyyatın müxtəlif mənbələr hesabına böyüməsinə, yeni istehsal imkanlarının yaranmasına və dövlət büdcəsinin gəlir mənbələrinin şaxələndirilməsinə şərait yaradır. Prezident İlham Əliyevin çıxışında qeyd olunub ki, 2026-cı ilin ilk səkkiz ayında qeyri-neft sektoru 5,4 faiz artıb. Dövlət başçısı ümumi daxili məhsulun artım tempinə təsir edən amillərdən biri kimi neft hasilatının təbii azalmasını göstərib. Bu baxımdan qeyri-neft sektorunun inkişafı iqtisadi artımın davamlılığının təmin olunmasında mühüm rol oynayır. Dağ-mədən və metallurgiya sənayesinin inkişafı bu sahədə yeni imkanlar yarada bilər. Mineral ehtiyatların müasir texnologiyalarla öyrənilməsi və emalı, sənaye müəssisələrinin yaradılması və istehsalın genişləndirilməsi qeyri-neft iqtisadiyyatının potensialını artırmağa xidmət edir. Bu prosesin uğurlu həyata keçirilməsi üçün istehsalın iqtisadi səmərəliliyi, investisiya imkanları, texnoloji təminat və ekoloji tələblər birlikdə nəzərə alınmalıdır.
İşğaldan azad edilmiş ərazilərin iqtisadi potensialının öyrənilməsi və reallaşdırılması Azərbaycanın qarşısında duran mühüm vəzifələrdəndir. Qarabağ və Şərqi Zəngəzurda aparılan bərpa və quruculuq işləri ilə yanaşı, bölgənin təbii ehtiyatlarının qiymətləndirilməsi də xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Prezident İlham Əliyev müşavirədə Kəlbəcər, Ağdərə və Zəngilan rayonlarında yerləşən qızıl, mis və molibden yataqlarının istismarı məsələsinə toxunub. Dövlət başçısının sözlərinə görə, Ağdərə rayonunda artıq işlərə başlanılıb, Kəlbəcər və Zəngilanda isə yaxın gələcəkdə müvafiq fəaliyyətə start verilməsi nəzərdə tutulur. Bu yataqların istismarı ilə bağlı mühüm məsələlərdən biri ehtiyatların müasir geoloji üsullarla yenidən qiymətləndirilməsidir. Sovet dövründə aparılmış tədqiqatların nəticələri uzun müddət əvvəl əldə edildiyindən, müasir texnologiyalar vasitəsilə geoloji məlumatların dəqiqləşdirilməsi zərurəti yaranır. Yeni geoloji tədqiqatlar yataqların potensialının daha dəqiq müəyyənləşdirilməsinə, investisiya qərarlarının əsaslandırılmasına və hasilat prosesinin səmərəli planlaşdırılmasına imkan verə bilər. Bölgədə sənaye fəaliyyətinin genişlənməsi yerli məşğulluğun artırılması və iqtisadi imkanların reallaşdırılması baxımından da əhəmiyyətlidir.
Azərbaycanın mineral ehtiyatlarının qiymətləndirilməsi istiqamətində Naxçıvan Muxtar Respublikasının da mühüm imkanları var. Prezident İlham Əliyev çıxışında Naxçıvanda geoloji kəşfiyyat işlərinin gələn ildən başlanmasının nəzərdə tutulduğunu bildirib. Dövlət başçısı bu bölgədə vaxtilə geoloji tədqiqatların lazımi səviyyədə aparılmadığını və perspektivli yataqların mövcudluğu ehtimalının yüksək olduğunu qeyd edib. Geoloji kəşfiyyat işləri təbii ehtiyatların mövcudluğunu müəyyənləşdirmək, onların həcmini qiymətləndirmək və iqtisadi baxımdan istifadəsinin mümkünlüyünü araşdırmaq üçün vacibdir. Naxçıvanda müasir texnologiyalar əsasında aparılacaq tədqiqatlar bölgənin sənaye potensialının daha dolğun öyrənilməsinə imkan yarada bilər.

Bu istiqamətdə əldə olunacaq nəticələr gələcəkdə iqtisadi layihələrin planlaşdırılması və regionun inkişaf imkanlarının genişləndirilməsi baxımından əhəmiyyətli olacaq.
Dağ-mədən sənayesi böyük maliyyə vəsaitləri, müasir texnologiyalar və uzunmüddətli investisiyalar tələb edən sahədir. Buna görə onun inkişafında dövlətin, yerli sahibkarların və xarici investorların iştirakı mühüm əhəmiyyət daşıyır. Prezident İlham Əliyev müşavirədə bu sahədə işlərin həm dövlət xətti ilə, həm də özəl sektorun iştirakı ilə qurulacağını bildirib. Dövlət şirkəti olan “AzerGold”un mineral ehtiyatların öyrənilməsi və istismarı istiqamətində əsas iştirakçılardan biri olması nəzərdə tutulur. Bununla yanaşı, özəl sektorun və xarici investorların iştirakı üçün də imkanlar açıqdır. Xarici investisiyalar maliyyə resursları, texnoloji yeniliklər və beynəlxalq təcrübənin tətbiqi baxımından faydalı ola bilər. Lakin əsas prinsip ölkə iqtisadiyyatına səmərə verən mexanizmlərin tətbiq edilməsidir. Bu yanaşma investisiya cəlbediciliyinin artırılması ilə yanaşı, təbii sərvətlərin istifadəsində milli iqtisadi maraqların nəzərə alınmasını da əhatə edir.
Balakən rayonunda yerləşən “Filizçay” polimetal yatağı Azərbaycanın mineral ehtiyatları arasında mühüm yer tutur. Prezident İlham Əliyev müşavirədə yatağın istismara hazırlanması istiqamətində “AzerGold” şirkətinin iş apardığını bildirib. Dövlət başçısı texniki-iqtisadi əsaslandırmanın hazırlanmasının və yekun investisiya qərarının qəbul edilməsinin vacibliyini vurğulayıb. “Filizçay” yatağının istismara hazırlanması Azərbaycanın dağ-mədən sənayesinin inkişafı baxımından əhəmiyyətli layihələrdən biri ola bilər. Dövlət başçısı ilkin mərhələdə “AzerGold”un yataqda tam səhmdar olmasının məqsədəuyğunluğunu qeyd edib. Gələcəkdə yatağın istismarı və iqtisadi göstəriciləri nəzərə alınmaqla xarici investorların iştirakı məsələsinə baxılması mümkündür. Bu layihənin həyata keçirilməsi mineral ehtiyatların iqtisadi dövriyyəyə cəlb edilməsinə və ölkənin sənaye potensialının genişləndirilməsinə xidmət edə bilər.
Sənaye parkları Azərbaycanın iqtisadi inkişafında mühüm rol oynayan mexanizmlərdəndir. Bu parklar istehsal müəssisələrinin yaradılması, investisiyaların cəlb edilməsi, ixrac potensialının genişləndirilməsi və yeni iş yerlərinin açılması üçün imkanlar formalaşdırır. Prezident İlham Əliyevin çıxışında Qərb Sənaye Parkının yaradılmasının əsas məqsədinin dağ-mədən sənayesinin inkişafı olduğu bildirilib. “Daşkəsən” filiz yatağının istismarı və ətraf bölgələrdə nəzərdə tutulan layihələr bu sənaye parkının yaradılmasını şərtləndirən əsas amillər sırasındadır. Burada filizin hasilatından son məhsula qədər tam istehsal zəncirinin yaradılması nəzərdə tutulur. Zənginləşdirmə, pelet və briketlənmiş dəmir istehsalı müəssisələrinin yaradılması bu istiqamətin əsas mərhələlərindəndir. Sənaye parkında müasir infrastrukturun qurulması, nəqliyyat imkanlarının genişləndirilməsi və istehsal müəssisələrinin səmərəli fəaliyyəti üçün lazımi şəraitin yaradılması vacibdir. Filizin daşınması üzrə tariflərin iqtisadi cəhətdən səmərəli olması da layihələrin uğurlu icrasında mühüm amillərdən biridir.
Dövlət Proqramında metallurgiya sənayesinin inkişafı da əsas istiqamətlərdən biri kimi nəzərdə tutulur. Prezident İlham Əliyev müşavirədə alüminium istehsalının genişləndirilməsi məsələsinə toxunaraq 2030-cu ilin sonunadək istehsalın 100 min tona çatdırılmasının planlaşdırıldığını bildirib. Bu məqsədlə bir neçə yeni zavodun yaradılması nəzərdə tutulur. Alüminium istehsalının genişləndirilməsi metallurgiya sənayesinin inkişafına, yerli istehsal imkanlarının artırılmasına və sənaye məhsullarının çeşidinin genişləndirilməsinə şərait yarada bilər. Bu istiqamətdə əsas məsələlərdən biri iqtisadi baxımdan səmərəli investisiya mexanizmlərinin tətbiqidir. Dövlət başçısının çıxışında vurğulandığı kimi, ölkə iqtisadiyyatına real fayda gətirəcək layihələrin həyata keçirilməsi əsas məqsəddir.
Dağ-mədən və metallurgiya sənayesinin inkişafı zamanı ekoloji təhlükəsizliyin təmin edilməsi xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Prezident İlham Əliyev müşavirədə Azərbaycanın əsas sərvətinin yalnız yeraltı ehtiyatlar deyil, həm də təbiət olduğunu vurğulayıb. Dövlət başçısı layihələrin həyata keçirilməsi zamanı maksimum ekoloji ekspertizanın aparılmasını və bütün ekoloji normalara əməl edilməsini tələb edib. Dağ-mədən fəaliyyətinin ətraf mühitə təsirinin qiymətləndirilməsi, su ehtiyatlarının qorunması, tullantıların idarə olunması və torpaqların mühafizəsi bu sahənin davamlı inkişafı üçün vacib şərtlərdir. İşğal dövründə Kəlbəcər, Laçın və Zəngilan rayonlarında meşə fonduna vurulmuş ziyan təbii sərvətlərin qorunmasının nə qədər mühüm olduğunu göstərir. Prezident İlham Əliyevin çıxışında həmin ərazilərdə 60 min hektar meşə fondunun məhv edildiyi və talan olunduğu bildirilib. Bu faktlar təbii ehtiyatlardan istifadə zamanı ekoloji məsuliyyətin, nəzarətin və müasir standartların vacibliyini bir daha gündəmə gətirir. Sənaye inkişafı təbiətin qorunması ilə uzlaşdırılmalı, iqtisadi nəticələrlə yanaşı, gələcək nəsillərin ekoloji maraqları da nəzərə alınmalıdır.
Dövlət Proqramının qarşıya qoyduğu əsas hədəflərdən biri beş mindən çox daimi iş yerinin yaradılmasıdır. Sənaye müəssisələrinin fəaliyyətə başlaması birbaşa məşğulluqla yanaşı, nəqliyyat, logistika, texniki xidmət və digər əlaqəli sahələrdə də iqtisadi aktivliyi artıra bilər. Xüsusilə regionlarda sənaye layihələrinin həyata keçirilməsi yerli əhalinin məşğulluq imkanlarının genişlənməsinə və iqtisadi fəaliyyətin canlanmasına şərait yarada bilər. Prezident İlham Əliyev çıxışında proqramın həyata keçirilməsi nəticəsində dövlət büdcəsinə vergilər şəklində əlavə vəsaitlərin daxil olacağını və ixrac potensialının güclənəcəyini bildirib. Dövlət başçısının qeyd etdiyi gözləntilərə əsasən, proqramın illik müsbət maliyyə təsiri bir milyard manatdan çox ola bilər. Bu rəqəm gözlənilən nəticə kimi səsləndirilib və faktiki göstəricilər proqramın icrası zamanı formalaşacaq.
Dağ-mədən və metallurgiya sənayesinin inkişafı yerli və xarici investorlar üçün də yeni imkanlar yaradır. Prezident İlham Əliyev müşavirədə investorların iştirakı üçün imkanların açıq olduğunu bildirib. Dövlət Proqramının maliyyə təminatının müəyyənləşdirildiyi və layihələrin istənilən halda həyata keçiriləcəyi qeyd olunub. Bu yanaşma dövlətin sənaye inkişafını prioritet istiqamət kimi müəyyənləşdirdiyini göstərir. Xarici investorların iştirakı texnoloji imkanların genişlənməsinə və beynəlxalq təcrübənin tətbiqinə kömək edə bilər. Bununla yanaşı, investisiya layihələrinin iqtisadi səmərəliliyi və ekoloji tələblərə uyğunluğu əsas meyarlar olaraq qalmalıdır. Yerli sahibkarların sənaye layihələrində iştirakı isə ölkə daxilində istehsal əlaqələrinin inkişafına və milli biznes potensialının genişlənməsinə töhfə verə bilər.
Prezident İlham Əliyevin dağ-mədən və metallurgiya sənayesinin inkişafına dair Dövlət Proqramı ilə bağlı müşavirədəki çıxışı Azərbaycanın iqtisadi inkişaf strategiyasında sənaye istiqamətinin əhəmiyyətini ortaya qoyur. 2027–2030-cu illəri əhatə edən proqram mineral ehtiyatların öyrənilməsini, hasilat və emal imkanlarının genişləndirilməsini, müasir istehsal müəssisələrinin yaradılmasını və sənaye zəncirinin formalaşdırılmasını nəzərdə tutur. Qarabağ və Şərqi Zəngəzurda təbii ehtiyatların iqtisadi dövriyyəyə cəlb edilməsi, Naxçıvanda geoloji kəşfiyyat işlərinin aparılması, “Filizçay” yatağının istismara hazırlanması və Qərb Sənaye Parkının inkişafı bu strategiyanın mühüm istiqamətləridir. Bütün bu tədbirlərin həyata keçirilməsi qeyri-neft sektorunun gücləndirilməsinə, yeni iş yerlərinin yaradılmasına, ixrac potensialının artırılmasına və regionların iqtisadi inkişafına töhfə verə bilər. Eyni zamanda, sənaye fəaliyyətinin ekoloji təhlükəsizlik prinsipləri əsasında qurulması, təbii sərvətlərin qorunması və investisiyaların səmərəli təşkili uzunmüddətli inkişafın əsas şərtləridir. Azərbaycanın zəngin təbii ehtiyatlarını müasir sənaye imkanlarına çevirmək, iqtisadiyyatın şaxələndirilməsini sürətləndirmək və regionların potensialını reallaşdırmaq ölkəmizin gələcək inkişafı üçün mühüm istiqamətlərdəndir.

Şahin Seyidzadə
Milli Məclisin deputatı